Âkıbet Gönlüm Esîr Etdin O Gîsûlarla Sen

Saçı büyü, gamzeyi Babil kuyusundaki cadılardan üstün güç, hattı uçuş çalışan kırlangıç ve yürüyüşü akan su sayan gazel; sâk-sâkî oyunu ile Nedîm'in kalem ilaçlarına ulaşır.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Âkıbet gönlüm esîr etdin o gîsûlarla sen

   Hey ne câdûsun ki âteş bağladın mûlarla sen

   1Sonunda o saçlarla gönlümü esir ettin;

   2ne cadısın ki saç tellerine ateş bağladın.

   Matla esareti bir sonuç olarak bildirir: “âkıbet” sözü işin uzun bir direnişten sonra bittiğini söyler. İkinci dizede saç teli ile ateş birleştirilir; incecik bir kıla ateş bağlamak ancak büyüyle olur, bu yüzden sevgili doğrudan cadı diye adlandırılır.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Gamze-i fettânını koydun ki yıkdı ‘âlemi

   Bahse dalmışken çeh-i Bâbilde câdûlarla sen

   1Fitneci gamzeni saldın, dünyayı yıktı;

   2sen Babil kuyusunda cadılarla tartışırken.

   İkinci beyit sevgiliyi büyücülerin yanında değil onların üstünde konumlandırır: o Bâbil kuyusunda cadılarla tartışırken salıverdiği tek bakış dünyayı yıkmıştır. Yıkımın kendisi bir ihmal anında olduğu için güç, çabayla değil dikkatsizlikle ölçülür.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Böyle çâpük geldin ey hatt-ı siyeh ruhsârına

   Var ise pervâza meşk etdin piristûlarla sen

   1Ey siyah hatt, yanağa böyle çevik geldin;

   2herhâlde kırlangıçlarla uçuş çalıştın.

   Üçüncü beyit hızı bir öğrenme ürünü sayar: yanağa böyle çabuk ulaşan hattın uçuşu kırlangıçlardan öğrenmiş olması gerekir. “Meşk” sözü yazı alıştırmasını da karşıladığı için, yüzde beliren yazının uçuş çalışması ikili bir nükte kurar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Ben mi sâkî olayım bezme dururken sevdiğim

   Böyle sîmin sâklar billûr bâzûlarla sen

   1Sevgilim, mecliste sen dururken sâki ben mi olayım?

   2Hem de böyle gümüş bacaklar ve billur kollarla sen dururken?

   Dördüncü beyit ses benzerliğini bir soruya bağlar: “sâkî” ile “sâk”, yani bacak. Gümüş bacaklar ve billur kollar ortadayken meclise kadeh sunma işini kimin üstleneceği sorulur. Beden parçaları burada güzellik ölçüsü değil, görev paylaşımının gerekçesi olur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Görmeden Mecnûnların sahrâdaki cem‘iyyetin

   Sevdiğim meşk-i nigâh eylerdin âhûlarla sen

   1Mecnûnların çöldeki topluluğunu görmeden önce

   2sevgilim, ceylanlarla bakış çalışırdın.

   Beşinci beyit sevgilinin bakışına bir geçmiş uydurur: Mecnûnların çölde toplandığını görmeden önce ceylanlarla bakış çalışılmıştır. Böylece âşık öldüren bakış bir doğuştan yetenek değil, insan topluluğundan önce hayvanlar arasında edinilmiş bir beceri sayılır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Serv-i dil-cûyumdan ayrı geşt-i gülşen istemem

   Var yürü istersen ey eşk-i revân cûlarla sen

   1Gönül çeken servimden ayrı bahçe gezisi istemem;

   2ey akan gözyaşı, istersen ırmaklarla yürü.

   Altıncı beyit gözyaşını başıboş bırakır: bahçe gezisi reddedilir, çünkü servi boylu sevgiliden ayrı bir bahçenin anlamı yoktur. “Var yürü” sözü akan yaşa verilen soğuk bir izindir; su ırmaklara katılabilir, ama âşık yerinden kımıldamaz.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Nâzdan hâmûşsun yohsa zebânın duymadan

   İstesen bin dâstân söylersin ebrûlarla sen

   1Nazdan susuyorsun; yoksa dilini duymadan bile

   2istesen kaşlarınla bin hikâye söylersin.

   Yedinci beyit sessizliği yeteneksizlikle değil nazla açıklar. Kaş, dil duyulmadan bin hikâye anlatabilecek bir organ sayılır; anlatım aracı ses değil harekettir. “İstesen” kipi bunu bir kabiliyet değil, kullanılmayan bir imkân olarak bırakır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
8. 8

   Şûhdur tâ şöyle reftârın ki farketmez bakan

   Şöyle gitsen serv-i âzâdım akar sularla sen

   1Yürüyüşün öyle cilvelidir ki bakan ayıramaz;

   2ey özgür servim, böyle gitsen sular seninle akar.

   Sekizinci beyit yürüyüşü akan suyla karıştırır: bakan ayıramaz, çünkü ikisi de aynı ritimde ilerler. “Serv-i âzâd” sözü serviyi meyve vermeyen, yani hiçbir yükümlülüğü olmayan ağaç sayar; sevgilinin özgürlüğü ile suyun bağsız akışı aynı imgede birleşir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
9. 9

   Bü’l-aceb ‘ayyâr-ı efsûn-gersin ey kilk-i Nedîm

   Çok tabî‘at ser-hoş eylersin bu dârûlarla sen

   1Ey Nedîm'in kalemi, ne şaşırtıcı büyücü hilekârsın;

   2bu ilaçlarla nice yaratılışı sarhoş edersin.

   Makta kalemi hilekâr bir büyücü ilan eder ve yazdığı şeyleri “dârû”, yani ilaç sayar. İlaçların işi iyileştirmek değil sarhoş etmektir. “Tabî‘at” sözcüğü hem mizacı hem şiir zevkini karşıladığı için, kalem tek tek okurları değil bir beğeni ortamını sarhoş eder.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle