Ağlasa derd-i derûnum çeşm-i giryânum saña

Gözyaşının gizlenen aşkı açığa çıkarma ihtimaliyle başlayan gazel, âşığın ezilmişliği ile sevgilinin saltanatını karşılaştırır; şem, rakip ve ayrılık yarası üzerinden ilerleyip gönül ile gözü değerli bir maden ocağına dönüştürür.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Ağlasa derd-i derûnum çeşm-i giryânum saña

   Âşikâr olurdı gâlib râz-ı pinhânum saña

   1İçimdeki dert için ağlayan gözüm sana ağlasa,

   2gizli sırrım herhâlde sana açık olurdu.

   İlk beyit ağlamayı bir rahatlama değil, gizli sırrı ele verecek tehlike olarak kurar; göz yaşardığında içte tutulan aşk görünür olacaktır, bu yüzden konuşan kişinin sessizliği ile gözün tanıklığı arasında gerilim doğar.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Mesned-i hüsn üzre sen, ben hâk-i rehde pây-mâl

   Mûr hâlin niçe ‘arz ide Süleymânum saña

   1Sen güzellik makamındasın, ben yol toprağında ayaklar altında;

   2karınca hâlini sana, ey Süleyman'ım, nasıl anlatsın?

   Sultan Süleyman ile karınca hikâyesi sevgili ve âşık arasındaki ölçüsüz güç farkını anlatır: biri güzellik makamında otururken öteki yol toprağında ezilir; soru, karıncanın sesinin saltanat katına ulaşıp ulaşamayacağını sorgular.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Subh gibi sâdık olduğum reh-i ‘ışkuñda ben

   Gün gibi rûşendürür ey mâh-ı tâbânum saña

   1Aşkının yolunda sabah gibi doğru olduğum

   2güneş gibi apaçıktır, ey parlak ayım, sana.

   Sabahın doğruluğu ile güneşin açıklığı aynı kanıt zincirinde buluşur; âşık bağlılığını saklı bir iddia olmaktan çıkarıp herkesçe görülebilir ışığa çevirirken sevgiliye parlak ay diye seslenerek gök imgelerini tamamlar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Şem‘i gör kim meclisüñde ağlayup başdan çıkar

   Hoş yanar yakılur ey şem‘-i şebistânum saña

   1Meclisinde ağlayıp baştan çıkan mumu gör;

   2ey gecemin mumu, senin için güzelce yanıp yakılır.

   Mum, mecliste gözyaşı döken ve yanarken başını tüketen ikinci bir âşık gibi gösterilir; baştan çıkmak sözü hem alevin fitilden yükselişini hem de aşk yüzünden ölçüyü kaybetmeyi birlikte düşündürür.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Dün rakîbüñ cevrini men‘ eyledüñ ben hasteden

   Eyledi te’sîr gûyâ âh ü efgânum saña

   1Dün rakibinin eziyetini bu hastadan uzaklaştırdın;

   2demek ki ahım ve feryadım sana etki etti.

   Rakibin eziyetinin durması, önceki ahların karşılıksız kalmadığına dair ilk işarettir; âşık kesin bir başarı iddiası yerine gûyâ diyerek ihtiyatlı davranır ve değişimi kendi feryadının sevgiliye erişmiş olmasına bağlar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Zahm-ı hicrân şerhi çün mümkin degüldür dostum

   Sîne çâkinden haber virsün girîbânum saña

   1Dostum, ayrılık yarasını anlatmak mümkün değildir;

   2yırtık yakam, parçalanmış göğsümden sana haber versin.

   Ayrılık yarası sözle anlatılamadığı için beden belge olur: açılmış göğüs ve yırtılmış yaka acının görünür kaydıdır; haber verme görevinin dile değil giysiye yüklenmesi, anlatılamazlık iddiasını somutlaştırır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Eyleme göñlin gözin cevr ile ‘Avnînüñ harâb

   Dürr ü gevherler virür bu bahr ile kânum saña

   1Eziyetle Avnî'nin gönlünü ve gözünü yıkma;

   2bu deniz ile maden sana inci ve cevher verir.

   Kapanışta gönül bir maden, göz bir deniz olarak değer üretir; gözyaşları inciye, içteki cevher şiire dönüşür, dolayısıyla sevgilinin eziyeti bu iki kaynağı yıkarsa kendisine sunulacak zenginliği de ortadan kaldıracaktır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle