Târîh-i Mahdûm-ı Sâhib-i Dîvân

Râsim'in oğlu Muhammed Emin için yazdığı altı beyitlik tarih, çocuğu ciğer parçası ve ruh kardeşi diye anar; ecel şarabı, ilahî dönüş buyruğu, dostların duası ve cennet bülbülü imgeleriyle kişisel yası kaydeder.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Âh Emînim benim ciger-pârem

   Hayf kim ol şakîk-i rûh-ı hemîn

   1Ah, benim Emin'im, benim ciğer parçam;

   2ne yazık ki o, aynı ruhun kardeşi gibiydi.

   Açılış resmî tarih dilini bırakıp doğrudan seslenişle başlıyor: bir “âh” ve iki kez “benim”. Sahiplik zamiri yası kişiselleştiriyor. İkinci dize ölen çocuğu “şakîk-i rûh”, yani aynı ruhun yarısı sayıyor; ciğer parçası ile ruh kardeşliği aynı beyitte üst üste biniyor.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Tıfl iken eyleyüp teveccüh-i Hak

   İtdi cânın fidâ-yı Rabb-i Mu‘în

   1Henüz çocukken Hakk'ın teveccühü ona yönelince,

   2canını yardım eden Rabb'e feda etti.

   İkinci beyit yaşı tek sözcükle veriyor: “tıfl”, henüz çocuk. Yönelme fiilinin öznesi ise çocuk değil Hak; teveccüh ondan geliyor. İkinci dize sırayı tamamlıyor ve canın feda edilmesi bu yönelişin karşılığı oluyor. Ölüm böylece alınma değil, karşılık verme olarak anlatılıyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Sunulup nâ-gehân şarâb-ı ecel

   Gitdi mahdûmum ol Muhammed Emîn

   1Ecel şarabı ansızın sunulunca,

   2oğlum Muhammed Emin gitti.

   Üçüncü beyit ölümü bir sunuma çeviriyor: ecel şarabı ansızın uzatılıyor ve “nâ-gehân” sözü hazırlıksızlığı taşıyor. İkinci dize haberi en yalın biçimde veriyor; baba oğlunu tam adıyla anıyor ve mecazdan sonra gelen bu düz cümle beytin asıl ağırlığını taşıyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   İrci‘î emrine olup münkâd

   Atdı cân ol nihâl-i bâğ-ı berîn

   1'Dön' buyruğuna boyun eğip

   2o yüce bahçenin fidanı canını bıraktı.

   Dördüncü beyit ölümü bir buyruğa uyma olarak okuyor ve uyanı “münkâd”, yani boyun eğmiş diye niteliyor. İkinci dize çocuğu yeniden bitkiye çeviriyor: yüce bahçenin fidanı. Canı “atmak” fiili ise itaatin içine bir de gönüllülük katıyor; bırakılan şey zorla alınmıyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Asdikâ kıldılar du‘âlar anıñ

   Sâline yazdılar bu beyti bihîn

   1Sadık dostlar onun için dualar ettiler;

   2yılına şu güzel beyti yazdılar:

   Beşinci beyit topluluğu sahneye sokuyor: sadık dostlar önce dua ediyor, sonra yazıyor. İkinci dize yazılanın ne olduğunu söylüyor, bir beyit, ve nereye yazıldığını da: yıla. Tarih düşürme işlemi böylece duanın devamı olarak, ayrı bir hüner gösterisi olmadan anlatılıyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Cilve-geh gülşen-i cinândan ola

   Bülbül-i rûhuña Muhammed Emîn

   1Cennet bahçesinden bir görünme yeri olsun

   2ey Muhammed Emin, ruhunun bülbülüne.

   Makta ruhu bülbüle, cenneti bahçeye çeviriyor ve çocuğun adını en son sözcüğe bırakıyor. Baba oğlunun adını hem seslenerek hem sayarak anmış oluyor. İlk beyitteki “âh” ile buradaki ad, şiiri iki ucundan birbirine bağlıyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle