Akıl gel berü gel berü

“Nazar eyle” redifi beş dörtlük boyunca hep bir yere bakmayı emreder: gönle, dile, iki ele, doğru yola, düşkün kula. Öğüt veren ses son iki dörtlükte suçlu sese dönüşür ve bakmayı bu kez Allah'tan ister.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Akıl gel berü gel berü

   Gir gönüle nazar eyle

   Görür göz işidür kulak

   Söyler dile nazar eyle

   1Akıl, gel beri, gel beri

   2Gönle gir de bir bak

   3Göz görür, kulak işitir

   4Söyleyen dile bir bak

   Şiir akla seslenerek başlar ve onu bir yere davet eder: gönüle. “Nazar eyle” redifi beş dörtlük boyunca hep bir organı ya da yolu işaret edecektir. Burada göz ile kulak sayılıp geçilir; asıl mesele söyleyen dildir, çünkü duyular arasında sorumluluğu olan tek uzuv odur.

   Bütün dörtlük yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Baştur göğdeyi götüren

   Ayak menzile yetüren

   Dürlü maslahat bitüren

   İki ele nazar eyle

   1Gövdeyi taşıyan baştır

   2Ayak menzile ulaştırır

   3Türlü işi bitiren

   4İki ele bir bak

   Baş, ayak, el: dörtlük bedeni işlevlerine göre sıralar. Her dize bir uzvun ne yaptığını söyler, sonuncusu ise ele bakmayı emreder — çünkü “maslahat bitüren” odur; iyilik de kötülük de elin işidir. Beden burada bir öğüt levhası gibi okunur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Sofî isen alup satma

   Helâlüne haram katma

   Yolun eğrisine gitme

   Doğru yola nazar eyle

   1Sofuysan alıp satma

   2Helaline haram karıştırma

   3Yolun eğrisinden gitme

   4Doğru yola bir bak

   Uzuvlardan ahlaka geçilir ve muhatap değişir: artık “sofî” diye çağrılan, yolun içindeki kişidir. Alıp satmak, helâle haram katmak, eğriden gitmek — üçü de elin işidir; bir önceki dörtlükte ele bakılması boşuna istenmemiştir. Redif bu kez bir organı değil bir yönü gösterir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   İki elüm kızıl kanda

   Çok günâhlar vardur bende

   Yâ İlâhi kerem sende

   Düşkün kula nazar eyle

   1İki elim kızıl kanda

   2Bende çok günah var

   3Ya İlahi, kerem sendedir

   4Düşkün kuluna bir bak

   Öğüt veren ses birden suçlu sese döner: “iki elüm kızıl kanda”. Kılavuzluk eden şair kendini kulların en düşkünü sayar. “Kerem sende” ile redif yön değiştirir — dört dörtlük boyunca insana bakmayı emreden şiir, burada bakma işini Allah'tan ister.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Hatâyî ider yâ gani

   Viren Mevlâ alur canı

   Evvel kendü kendün tanı

   Sonra ile nazar eyle

   1Hatayi der ki: ya Gani

   2Canı veren Mevla alır

   3Önce kendi kendini tanı

   4Sonra ele bir bak

   Mahlas dizesindeki “yâ gani” hitabı bir önceki dörtlüğün duasını sürdürür. Canı verenin geri alacağını söylemek, bedenle övünmeyi baştan keser. Son iki dize şiirin bütün öğüdünü bir sıraya koyar: önce kendini tanı, başkasına bakmak ancak ondan sonra gelir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle