Çün sabâ fasl-ı hazânda gülşene dîbâ döşer

Sonbaharın bahçeye serdiği kumaştan hareket eden gazel, gölge, tuğra, güneş ve ay imgelerini işler; yoksula düşen payın gönül tokluğu olduğunu bildirir.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Çün sabâ fasl-ı hazânda gülşene dîbâ döşer

   Hak budur her nakşı yirinde olup zîbâ düşer

   1Sabah yeli sonbaharda gül bahçesine ipekli kumaş serince

   2Gerçekten de her desen yerli yerinde güzel görünür.

   Sonbahar yaprakları, sabah yelinin bahçeye serdiği renkli dîbâya benzetilir. Her yaprağın yere düşmesi rastgele değil, kumaş üzerindeki desenlerin yerli yerine konması gibi görülür. Mevsimsel soluş böylece bozulma değil düzenli bir estetik kompozisyon olur.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Niçe tenhâ âsitânın öpmege fursat bulam

   Kûyına ‘azm eylesem sâyem baña hem-pâ düşer

   1Eşiğini tek başıma öpmeye nasıl fırsat bulayım?

   2Mahallene yönelsem gölgem bile bana yol arkadaşı olur.

   Âşık sevgilinin eşiğini kimse görmeden öpmek ister, fakat kendi gölgesi bile ona eşlik eder. Sâye hem fiziksel olarak yalnızlığı bozar hem de âşığın kendinden kaçamayacağını gösterir. Kûya yönelme arzusu, en mahrem ibadeti bile tanıklı bir eyleme dönüştürür.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Zülfüñüñ vasfında tûmâr eylesem eş‘ârumı

   Kaşlaruñ vasfında olan cümleye tuğrâ düşer

   1Saçını anlatan şiirlerimi uzun bir tomar hâline getirsem

   2Kaşlarını anlatan şiir, hepsinin üstüne tuğra olur.

   Saçın uzunluğu onu anlatan şiirlerin tomarına aktarılır; kaş ise bu tomarın üstündeki hükümdar tuğrası olur. Biçim benzerliği yazı ve beden arasında kurulmuştur. Kaş tasviri, saç hakkında yazılmış bütün sözleri onaylayan ve sahiplenen son işaret konumundadır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Mihr ü meh âb içre ‘arz-ı hüsn iderlermiş saña

   Lîk kadri anlaruñ bu işden aşağa düşer

   1Güneşle ay, su içinde sana güzelliklerini sunarmış;

   2Fakat bu yarış yüzünden ikisinin de değeri aşağılara düşer.

   Güneş ve ay suya yansıyıp güzelliklerini sevgiliye sunan iki rakip gibi düşünülür. Ancak sevgilinin hüsnü karşısında bu gösteri onları yüceltmez, değerlerini düşürür. Mihr ile meh kozmik büyüklüklerine rağmen beşerî güzelin altında bırakılır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Bâğa servini hırâmân itse ol ruhsârı gül

   Na‘ra-i bülbülle gülşen sahnına gavgâ düşer

   1O gül yanaklı sevgili, servi gibi salınarak bahçeye girse

   2Bülbülün çığlığıyla gül bahçesinin ortasında kıyamet kopar.

   Sevgili gül yüzüyle ve servi yürüyüşüyle bahçedeki iki ayrı güzellik unsurunu kendinde toplar. Onun gelişi bülbülün nârasını yükseltir ve sakin bahçe gürültülü bir meydana döner. Gavgâ, güzelliğin seyredilmesinden doğan aşk coşkusunun toplu sesidir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Ehl-i ‘âlemüñ ma‘mûresin ‘arz itseler

   Ehl-i fakruñ hissesine mülk-i istiğnâ düşer

   1Dünya halkının bütün bayındır ülkelerini önlerine koysalar

   2Yoksulların payına gönül tokluğu ülkesi düşer.

   Bir tarafta dünyanın bütün ma‘mûresi, öte tarafta fakr ehlinin istiğna mülkü vardır. Yoksulun payına maddi ülke değil hiçbir şeye muhtaç olmama hâli düşer. Beyit, mahrumiyeti iç egemenliğe çevirerek servet ve iktidar ölçüsünü tersyüz eder.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   ‘Avnîyâ dil virmek ol dildâra düşmezdi baña

   Bir düşecek yir arayuban göñül ammâ düşer

   1Ey Avnî, o sevgiliye gönül vermek bana düşmezdi;

   2Ama gönül düşecek bir yer arayıp sonunda ona düştü.

   Düşmek fiili üç kez farklı görevle kullanılır: gönül vermek Avnî’ye yakışmaz, iş ona düşmez; gönül ise düşecek yer arar ve sevgiliye âşık olur. Bu tekrar, iradeyle alınmış bir karar yerine gönlün kendi ağırlığıyla kaçınılmaz biçimde sevgiliye yöneldiğini anlatır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle