Dür dişüñ fikri gözüm yaşını ummân eyler

İnci diş, lal dudak ve kirpik kılıcı etrafında kurulan gazel aşkı hem hastalık hem de şifa olarak görür; gözyaşı renk değiştirerek kuru bahçeyi laleyle şereflendirir.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Dür dişüñ fikri gözüm yaşını ummân eyler

   Lâ‘l-i nâbuñ hevesi yüregümi kan eyler

   1İnci dişini düşünmek gözyaşımı okyanusa çevirir;

   2Saf lal dudağını arzulamak yüreğimi kan eder.

   Sevgilinin dişi inciye benzetilir; onu düşünmek âşığın gözyaşını incilerin çıktığı ummana dönüştürür. Lal dudak ise kırmızılığıyla yüreği kana boyar. Beyit beyaz inci ve kırmızı lal çevresinde göz ile yüreğin iki farklı taşkınlığını dengeler.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Yarım ağız kime bendem dise ol şâh-ı cemâl

   Sanasan anı bütün ‘âleme sultân eyler

   1O güzellik padişahı birine yarım ağızla ‘kulum’ dese

   2Sanırsın onu bütün dünyaya sultan eder.

   Yarım ağız, sevgilinin isteksiz ve küçük bir sözünü; bütün âlem ise bu sözün sınırsız sonucunu gösterir. ‘Bendem’ hitabı birini sevgilinin kulu yaparken âşık bunu dünya sultanlığına eşdeğer görür. Yarım-bütün ve kul-sultan karşıtlıkları aynı anda işler.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   ‘Işk derdine şifâ olmaz ise Kânûnda

   Nûş-dârû-yı lebüñ anı da dermân eyler

   1Aşk derdine Kânûn kitabında şifa bulunmasa bile

   2Dudağının panzehri onu da iyileştirir.

   Kânûn hem kural hem de İbn Sînâ’nın tıp kitabının adıdır. Bu büyük tıp kaynağında aşk derdine çare bulunmasa bile sevgilinin dudağı nûş-dârû, yani panzehir sayılır. Şifa bilimsel kitaptan değil öpüş ve söz çağrışımlı lal dudaktan gelir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Mest çıkmış müje tîğı-y-ile İslâm ehli

   Hey meded komañuz ol kâfiri kim kan eyler

   1Kirpik, kılıcıyla sarhoş hâlde İslam ehlinin üzerine çıkmış;

   2Yetişin, kan döken o acımasızı kendi hâline bırakmayın.

   Kirpik, kılıç kuşanmış sarhoş bir saldırgan olarak kişileştirilir; hedefi İslam ehlidir. Kâfir nitelemesi sevgilinin acımasız güzellik unsuruna yöneltilen geleneksel bir mübalağadır. ‘Hey meded’ çağrısı, aşk yarasını toplu bir saldırı sahnesi gibi dramatikleştirir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Geydürür cânına zevk ile safâ hullelerin

   Her kim ol sîm-teni bir gice ‘üryân eyler

   1Canına zevk ve safa elbiseleri giydirir

   2O gümüş bedenliyi bir gece çıplak bırakan kişi.

   Gümüş bedenli sevgiliyi bir gece çıplak görebilen kişi, kendi canına zevk ve safa elbiseleri giydirir. Çıplaklık ile giyinme arasındaki çaprazlık beytin temel oyunudur. Sevgilinin bedeni örtüsüz kalırken âşığın ruhu hazla zengin biçimde örtünür.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Gâh la‘li gibi gözüm yaşını al eyler

   Gâh zülfi gibi hâlümi perîşân eyler

   1Gözyaşımı bazen lal dudağı gibi kırmızı eder;

   2Bazen de hâlimi saçı gibi darmadağın eder.

   Gözyaşı sevgilinin lal dudağını düşününce kırmızıya döner; saçını düşününce konuşanın bütün hâli saç gibi dağılır. La‘l ile zülf, renk ve biçim bakımından âşığa aktarılır. Böylece sevgilinin iki unsuru onun bedensel ve ruhsal görünümünü sırayla belirler.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   ‘Avnîyâ yüzüñe sûret gözüñüñ yaşı virür

   Kurı bâğa şerefi lâle-i nu‘mân eyler

   1Ey Avnî, yüzüne görünüşünü gözünün yaşı verir;

   2Kuru bahçeye kırmızı dağ lalesi şeref kazandırır.

   Gözyaşı yüze renk ve görünüş kazandırırken kuru bahçeyi de kırmızı lâle-i nu‘mân süsler. Yüz ile bahçe, yaş ile çiçek arasında benzer bir canlanma kurulmuştur. Makta, ağlamayı çirkinleştiren değil kuruluğa renk ve itibar veren yaratıcı bir unsur sayar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle