Mevc urup deryā-yı dil ḥadden geçüp cūş itmedin

Selîmî mahlasıyla kayıtlı gazel, gönül denizi coşmadan ve ecel kadehi içilmeden önce ölümü yardıma çağırır; sevgiliyi kucaklamadan can vermeyi en büyük güçlük sayar. Köksal şiiri B kümesinde Yavuz Sultan Selim'e kuvvetle muhtemel olarak bağlar; atıf kesin değildir.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Mevc urup deryā-yı dil ḥadden geçüp cūş itmedin

   Hey yetiş ʿömrüm ecel peymānesin nūş itmedin

   1Gönül denizi dalgalanıp sınırı aşarak coşmadan,

   2Yetiş, ey ömrüm, ben ecel kadehini içmeden.

   Matla gönlü taşmak üzere olan denize, ölümü de içilecek kadehe dönüştürür. Yetiş çağrısı ömrüm diye hitap edilen sevgiliye yönelir; ecel kadehini henüz içmemiş olan ise konuşanın kendisidir ve çağrı iki eylemden önceki zamanı sıkıştırır.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Ben marīż-i ʿaşḳ-ı yāram ḫāṭırum ölmek diler

   Ey ecel bi’llāh gitme ḫāṭırum ḫoş itmedin

   1Ben sevgilinin aşkından hastayım, gönlüm ölmek istiyor;

   2Ey ecel, Allah için dileğimi yerine getirmeden gitme.

   İkinci beyit aşkı ölüm isteği doğuran hastalık olarak tanımlar. Ecelden kaçmak yerine onu çağırmak ters bir yakarıştır; bi'llâh sözü isteği güçlendirirken gönlü hoş etmek, ölümün konuşana yapacağı son iyilik sayılır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Bize yüz göstermedüñ āyīne-veş ey meh-liḳā

   Bu göñül abdālını āḫir nemed-pūş itmedin

   1Ey ay yüzlü, bize ayna gibi yüzünü göstermedin;

   2Sonunda bu gönül abdalına keçe giydirmeden.

   Üçüncü beyitte ay yüzlü sevgili aynaya benzer, fakat yüzünü göstermez. İkinci dizedeki itmedin geçmiş zaman değildir; gönül abdalına sonunda keçe giydirme eylemini ‘giydirmeden’ zarf-fiiliyle açık bırakır ve şiirin başındaki yetiş çağrısına bağlar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   ʿĀşıḳa dünyāda bundan özge müşkil olmaya

   Cān vire bir kerre dildārın der-āġūş itmedin

   1Dünyada âşığa bundan başka güçlük olmasın:

   2Sevgiliyi bir kez kucaklamadan can vermek.

   Dördüncü beyit bütün aşk güçlüklerini tek bir sahnede toplar: sevgiliyi bir kez kucaklayamadan ölmek. Der-âguş sözü bedensel yakınlığı vurgular; can vermenin kendisi değil, kavuşmadan önce gelmesi asıl felakettir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Bülbül-i gūyā gibi söyle Selīmī dem-be-dem

   ʿAndelībin bu fenā gülzār[ı] ḫāmūş itmedin

   1Selîmî, söyleyen bülbül gibi durmadan konuş;

   2Bu fani gül bahçesi bülbülünü susturmadan.

   Makta Selîmî'ye susmama buyruğu verir. Konuşan bülbül, dünya geçici gül bahçesidir; ölüm bahçeyi değil önce sesi susturacaktır. Dem-be-dem söylemek, fânilik karşısında şiirin süren direnci hâline gelir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle