Cennet-i kûyinde çeşm-i bîdârım

Konuşan sevgilinin cennet mahallesinde uyanık gözü ve gül yüzü çevresindeki gönül kuşunu eksiltili bir söyleyişle anar. Civanın yüzü, bülbülün gül bahçesini özlemesi gibi özlenir. Dost ve düşkünler sevgilinin ihsanını, sarhoş olanlar yanağının busesini bekler. Sevgilinin boyu servileri hayrette bırakır; yürüyüşü çimende salınır. Hicran boyu büker, kavuşma vakti geldiğinde perinin konuşması istenir. Mihnet köşesindeki garip, lâl dudağın şerbetini tabip sayar; Ömer gece gündüz süren hastalığını ve ezelî nasibini sorar.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Cennet-i kûyinde çeşm-i bîdârım

   Bu mürg-i gönlümüz ey gül’izârım

   1Mahallenin cennetinde uyanık gözüm [eksiltili yüzey];

   2Ey gül yüzlüm, bu gönül kuşumuz [eksiltili yüzey].

   Cennet-i kûy sevgilinin mahallesini cennet düzeyine çıkarır, çeşm-i bîdâr konuşanın uyumayan gözüdür. İkinci dizedeki gönül kuşu ile gül yüzlü hitabı eksiltilidir; kaynakta olmayan uçuş veya konma yüklemi eklenmez.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Görmeğe civâna dîdârın özler

   Andelîb misâli gülzârın özler

   1Civanı görmeye, yüzünü özler [özne bağı açık];

   2Bülbül gibi gül bahçeni özler.

   Civanın didarını görme arzusu ilk dizede özne bakımından açık kalır; kesin göz veya gönül faili uydurulmaz. İkinci dize bülbül misalini getirir ve sevgilinin gülzârını özlemeyi kuş-bahçe ilişkisiyle açıkça kurar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Muhibbiz dediler âşinâların

   İşrette gâhice mübtelâların

   1Tanıdıkların ‘biz sevenleriz’ dediler;

   2Eğlencede ara sıra düşkün olanların [eksiltili yüzey].

   Âşinaların “muhibbiz” demesi tanıdık çevrenin sevgi iddiasıdır. İşrette zaman zaman müptela olanları anan ikinci dize tamamlanmış bir hüküm vermez; bu kişilerin ne yaptığı kaynakta söylenmediği için eksilti korunur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   İhsânın umarlar ol gedâların

   Mest olup bûse-i ruhsârın özler

   1O yoksullar ihsanını umarlar;

   2Sarhoş olup yanağının busesini özlerler.

   Gedalar sevgili ihsanını umar; güzellik karşısındaki topluluk yoksul ve bekleyen konumdadır. Mest olanların yanağın busesini özlemesi, maddi bağış beklentisinden bedensel yakınlığa geçer ve yüzü arzu nesnesi yapar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Kametin görenler meftûnun olmuş

   Dikilip serviler hayrette kalmış

   1Boyunu görenler sana tutkun olmuş;

   2Serviler dikilip hayret içinde kalmış.

   Sevgilinin kametini görenler meftun olurken serviler dikilip hayrette kalır; ağaçlar rakip güzellik ölçüsüdür. Boyun üstünlüğü serviyi eğmek yerine hareketini durdurur, onu donmuş bir seyirciye çevirir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Büsbütün endâmın lerzeler almış

   Çemende salınıp reftârın özler

   1Bütün endamını titremeler almış;

   2Çimende salınıp yürüyüşünü özler [özne bağı açık].

   Bütün endamı alan “lerzeler” beden boyunca titreme kurar; titreyenin kişi bağı ayrıca kesinleştirilmez. Çemende salınış ve reftar özlemi, durağan boy övgüsünü yürüyen beden görüntüsüne taşır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Habîbim hicrinle kaddimiz daldır

   Nutka gel ey perî vakt-i visâldir

   1Sevgilim, ayrılığınla boyumuz eğridir;

   2Konuş ey peri, kavuşma vaktidir.

   Hicran konuşanın kaddini “dal”, eğilmiş hâle getirir; ayrılık bedende biçim bırakır. Periye “nutka gel” denmesi sessizliğini bozma çağrısıdır, çünkü zaman artık ayrılık değil vuslat vaktidir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
8. 8

   Çekmemek gamları emr-i muhâldir

   Bendeler lûtf ile ihsânın özler

   1Gamları çekmemek imkânsız bir iştir;

   2Kullar lütufla ihsanını özler.

   Gam çekmemek emr-i muhal, yani gerçekleşmesi imkânsız iştir; aşkın yükünden kaçış kapatılır. Bendelerin lütuf ve ihsan özlemi, sevgiliyi hükümdar konumunda tutarken beklentiyi merhametli davranışa bağlar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
9. 9

   Künc-i mihnet içre kalmış garîbim

   Şerbet-i lâ’linle şimdi tabîbim

   1Mihnet köşesinde kalmış bir garibim;

   2Lâl dudağının şerbetiyle şimdi tabibimsin.

   Konuşan künc-i mihnette kalmış gariptir; sıkıntı hem köşe hem yalnızlık yaratır. Lâl dudağın şerbeti sevgiliyi tabip yapar, fakat kesin tedavi gerçekleştiği söylenmez; aranan ilaç dudağın tatlı yakınlığıdır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
10. 10

    Tâ ezel yok mudur yohsa nasîbim

    Rûz ü şeb bu Ömer bîmârın eyler

    1Ezelden nasibim yok mudur, yoksa [soru bağı açık]?

    2Gece gündüz bu Ömer’i hasta eder [özne bağı açık].

    Ezelden nasip bulunup bulunmadığı soru olarak kalır ve “yohsa” yüzeyi tamamlanmış seçenek üretmez. Son dizede bu Ömer’i gece gündüz hasta eden fail açık değildir; hastalığın sürekliliği mahlasla kayda geçirilir.

    ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle