Selîmî

Selîmî kimdir?

Selîmî, Osmanlı Devleti'nin sekizinci padişahı I. Selim'in şiirlerinde kullandığı mahlastır. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü maddesini doğrudan bu mahlasla açar ve onu divan şairi sayar; aynı maddeyi TEİS kendi dönemlendirmesinde Başlangıç–15. yüzyıl kümesine yerleştirir, oysa saltanatı 918/1512 ile 926/1520 arasına, yani 16. yüzyılın ilk yirmi yılına düşer.

Şair kimliğinin en belirleyici yanı dildir. TEİS'e göre tek eseri Farsça Dîvân'ıdır; TDV İslâm Ansiklopedisi de basılmış divanının Farsça şiirlerini ihtiva ettiğini yazar. Türkçe şiirleri ise divan dışında, mecmûa ve cönklerde dağınık hâlde bulunur ve sayıları ancak son dönem araştırmalarıyla belirlenmiştir. Bu arşiv Türk şiiri arşivi olduğu için ayrımın açıkça söylenmesi gerekir: Selîmî'nin bilinen şiirlerinin büyük bölümü Türkçe değil, Farsçadır.

Hayatı ve yaşadığı çevre

Şiirlerini Selîmî mahlasıyla yazdı. Osmanlı belgelerinde adı Selîm Şâh olarak geçer; TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre Yavuz lakabı daha kendi döneminde sert mizacı, cesareti ve ataklığı sebebiyle kullanılmaya başlanmıştır. Aynı madde mücevveze yerine kendi adıyla anılan selîmî kavuğu giydiğini de kaydeder; bu başlık adı şiirdeki mahlastan ayrıdır.

Doğum yılı kesinleşmemiştir: TEİS 871-72/1467'yi verir ve başka yıllar gösteren kaynakları da anar; TDV daha kuvvetli ihtimal olarak 875/1470'i işaret eder. Doğum yerinde iki madde birleşir: babası II. Bayezid'in sancak beyi olarak bulunduğu Amasya. TEİS küçük yaştan itibaren iyi bir tahsil gördüğünü, özel hocalardan ders aldığını yazar. 893-916/1487-1510 arasında Trabzon sancak beyliği yaptı; 918/1512'de tahta çıktı ve TEİS'e göre sekiz yıl beş ay hükümdarlık yaptı.

Tek eseri Farsça Dîvân'ıdır. TEİS, Şadi Aydın'a dayanarak eserde 2 münâcât, 1 na't ve 333 gazel bulunduğunu, 16 yazma nüshası olduğunu bildirir. Neşir tarihinde iki kaynak örtüşmez: TEİS ilk baskıyı 1890 İstanbul olarak verirken TDV hicrî 1306 (1888-89) der. İkinci baskıda ayrılık yoktur; 1904'te Berlin'de, II. Wilhelm'in emriyle Prof. Horn tarafından yayımlanmıştır.

Türkçe şiir söyleyip söylemediği, kaynakların en açık çatıştığı noktadır. TEİS'e göre hem Sehî Beg hem Latîfî bunu kesin bir dille reddetmiş, ona isnat edilen Türkçe şiirleri kendisine ait saymamıştır; bu hüküm edebiyat tarihlerinde son döneme kadar sürdü. Yeni çalışmalar onu düzeltti: antolojik bir kaynakta Selîmî'ye isnat edilen Türkçe 1 gazel, 2 murabba ve 2 müfred bulunur; M. Fatih Köksal 2019'da mecmûa ve cönklerden, ona ait olduğu ilmî yöntemlerle kanıtlanmış 28 Türkçe şiir daha ortaya çıkardı. TDV de Türkçe şiirlerine bazı tezkirelerde rastlandığını, Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi E. 736'da kayıtlı olduklarını belirtir. TEİS ayrıca II. Selim'e isnat edilen meşhur bir beytin kimi kaynaklarda onun Türkçe şiirleri arasında gösterildiğini kaydeder; aidiyet tümüyle kapanmış değildir.

TEİS sefere çıkarken yanına sandıklar dolusu kitap aldığının belirtildiğini yazar; sohbet meclislerinde Zenbilli Ali Efendi, Kemalpaşazâde, İdrîs-i Bitlisî ve hocası Halîmî Çelebi bulunmuş, Tâcîzâde Câfer Çelebi, Âhî Benli Hasan ve Revânî gibi şairlere değer verdiği kaydedilmiştir. Ölüm tarihinde bir gün oynar: TEİS 8 Şevval 926/21 Eylül 1520, TDV 8-9 Şevval 926 (21-22 Eylül 1520) gecesi der; ikisi de Çorlu civarında öldüğünü söyler. Naaşı İstanbul'a getirilip bugünkü türbesinin bulunduğu yere gömüldü.

Şiir anlayışı ve dili

Nazım biçimleri iki dilde ayrışır. Farsça Dîvân'ında TEİS'in saydığı biçimler münâcât, na't ve gazeldir; 333 gazelle ağırlık açık biçimde gazeldedir. Türkçe şiirlerinde ise gazel, murabba ve müfred görülür. Yani Türkçe verimi hem sayıca az hem biçim bakımından daha dağınıktır ve müstakil bir divan teşkil etmez.

Çağdaş tezkireciler şairliğini değerlendirirken şartlı bir dil kullanır. TEİS'e göre Sehî Beg, taht meşgalesiyle uğraşmayıp tamamen şiire yönelmesi hâlinde Hüsrev-i Dihlevî ayarında bir şair olacağını söylemiş; Latîfî ise onu belâgat ve fesâhat sahibi ârif bir padişah olarak anmıştır. Latîfî ayrıca ilim ve marifete aşırı merakı yüzünden yönetim erkânını bir kenara bırakıp çevresindeki sanat erbabıyla teklifsiz görüştüğüne değinir.

Kaynaklar tasavvufa ilgisini ayrıca vurgular. Hem TEİS hem TDV tasavvufa ilgi duyduğunu ve Muhyiddin İbnü'l-Arabî'nin görüşlerini benimsediğini belirtir; TDV Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî'ye de büyük saygısı olduğunu ekler ve Şam'da İbnü'l-Arabî'nin mezarını buldurup üzerine türbe, yanına cami ve tekke yaptırdığını kaydeder. Kaynaklar bu ilginin şiirlerindeki mazmun dağarına nasıl yansıdığını ayrıca çözümlemez.

Başlıca eserleri ve şiirleri

• Dîvân (Farsça)TEİS'e göre tek eseri. Şadi Aydın'a dayanarak içeriğini 2 münâcât, 1 na't ve 333 gazel olarak verir; çeşitli kütüphanelerde 16 yazma nüshası bulunur. TDV, İÜ Kütüphanesi FY nr. 1330'daki minyatürlü bir nüshadan sayfalar yayımlar.
• Dîvân'ın basılı neşirleriİlk baskı için TEİS 1890 İstanbul, TDV hicrî 1306 (1888-89) İstanbul der. İkinci baskı 1904'te Berlin'de, II. Wilhelm'in emriyle Prof. Horn tarafından yapılmıştır; TEİS 500 adet bastırılan nüshaların II. Abdülhamid'e hediye edildiğini yazar.
• Dîvân'ın Türkçe tercümesiAli Nihat Tarlan, Yavuz Sultan Selim Divanı, İstanbul 1946 (Ahmet Halit Kitabevi). TEİS bu tercümeyi kaynakçasına alır.
• Türkçe şiirler (divan dışı)Müstakil bir divan teşkil etmez, mecmûa ve cönklerde dağınıktır. TEİS antolojik bir kaynakta ona isnat edilen 1 gazel, 2 murabba ve 2 müfred bulunduğunu; M. Fatih Köksal'ın 2019'daki araştırmasında ise ona ait olduğu ilmî yöntemlerle kanıtlanmış 28 Türkçe şiirin daha ortaya çıkarıldığını bildirir. TDV, Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi E. 736'da bazı Türkçe şiirlerinin kayıtlı olduğunu belirtir.

Edebiyat tarihindeki yeri

Kendi adına bir edebî tür doğmuştur: TEİS, şahsiyeti ve seferleri hakkında çeşitli manzum ve mensur eserler kaleme alındığını, özellikle seferlerini konu alan ve Selîm-nâme denilen türün örneklerinin yaygınlık kazandığını yazar; TDV de şöhretinin doğrudan onun adına kaleme alınan yeni bir tarihî ekol başlattığını belirtir. Şair kimliği bakımından ise asıl gelişme yakın dönemdedir: klasik tezkirelerin Türkçe şiir söylemediği yönündeki hükmü nakzedilmiş ve TEİS'in ifadesiyle 28 Türkçe manzume ilim âlemine tanıtılmıştır.