Şāh-ı ʿālemsin şehā ʿālemde sulṭān ol yüri
Selîmî mahlasıyla kayıtlı gazel, sevgiliyi Yusuf güzelliğine, aya ve ilahî nura benzeterek dünyaya sultan olmaya çağırır; son beyitte ayrılık ateşinin âşığı yaktığını söyler. Köksal şiiri B kümesinde Yavuz Sultan Selim'e kuvvetle muhtemel bağlar; atıf kesin değildir.
Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.
- 1
Şāh-ı ʿālemsin şehā ʿālemde sulṭān ol yüri
Ḥüsn-i Yūsufsın muḳarrer şāh-ı ḫūbān ol yüri
1Ey şah, dünyanın hükümdarısın; dünyada sultan olarak yürü.
2Yusuf güzelliğindesin, güzellerin şahı olarak yürü.
- 2
-i nūr-ı cemālüñle münevverdür cihān
Burḳaʿı refʿ it yüzüñden ol yüri
1Güzelliğinin ışığıyla dünya aydınlanmıştır;
2Yüzündeki örtüyü kaldır, parlak ay olarak yürü.
İkinci beyit yüzü ışık kaynağı, örtüyü de dünyanın aydınlanmasını engelleyen perde yapar. Burka kaldırıldığında sevgili yalnız aya benzemez, bizzat parlak ay olarak yürür; görünme eylemi kozmik sonuç doğurur.
- 3
Şemʿ-i ruḫsāruñ görelden ṭoldı çeşmüm nūr-ıla
Rūşen olsun cümle ʿālem nūr-ı ol yüri
1Yanağının mumunu gördüğümden beri gözüm nurla doldu;
2Bütün dünya aydınlansın, Tanrı'nın nuru olarak yürü.
Üçüncü beyitte yanak mumdur ve konuşanın gözünü ışıkla doldurur. Kişisel görme deneyimi ikinci dizede bütün âleme yayılır; Yezdan nuru benzetmesi, sevgilinin güzelliğini ilahî aydınlığın tecellisi gibi sunar.
- 4
Devr-i ʿOsmān’a naẓīrüñ gelmedi gelmez daḫı
Bendeñ oldı cümle ʿālem Mıṣr’a sulṭān ol yüri
1Osman devrinde benzerin gelmedi, bundan sonra da gelmez;
2Bütün dünya kulun oldu, Mısır'a sultan olarak yürü.
Dördüncü beyit benzersizliği Osman devri ve Mısır saltanatıyla tarihsel coğrafyaya yerleştirir. Bütün âlemin kul olması sevgilinin egemenliğini abartır; Mısır sözü Yusuf kıssasının hükümdarlık çizgisini yeniden çağırır.
- 5
Kāyināt içre Selīmī yandı hicrüñ nārı-la
āteşiyle mest ü ḥayrān ol yüri
1Selîmî kâinat içinde ayrılığının ateşiyle yandı;
2Ayrılık ateşinde sarhoş ve hayran olarak yürü.
Makta övgüden âşığın hâline döner. Selîmî kâinat içinde ayrılık ateşiyle yanarken sevgiliye de aynı ateşte mest ve hayran yürümesi söylenir; ortak ateş, hükümdarla kul arasındaki mesafeyi acıda kısmen kapatır.
Metnin kaynağı
Köksal 2019'un B kümesi, mecmua kaydını kuvvetli kanıt sayar; II. Selim'in aynı mahlası kullanması nedeniyle atıf probable düzeyinde tutulur.
Atıf kanıtını aç ↗M. Fatih Köksal, “Yavuz Sultan Selîm'in Türkçe Şiirleri”, Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi 40 (2019); koksal2019-B4; kaynak(lar): Mecmû'a-i Eş'âr, Millî Kütüphane MK Yz A 2006, 85a. Yavuz Sultan Selim'in Türkçe şiir söylediği çağdaşı Sehî Beg ve Latîfî tarafından reddedilir; Türkçe manzumelerin ona aidiyeti mecmua kayıtları temelinde Köksal'ın 2019 neşrinde kurulmuştur. Torunu II. Selim de Selîmî mahlasını kullandığından neşir aidiyeti kesinleşmeyen manzumeleri ayırır; bu şiir kuvvetle muhtemel B kümesindedir. Makale metni dergi politikasında CC BY-NC 4.0 olarak sunulur; ticari canlı kullanım ayrı izin olmadan yapılmamalıdır.
Kaynak sayfasını aç ↗Günümüz Türkçesi ve yorumlar Dizegâh editoryası tarafından hazırlanmıştır.
Matla sevgiliye art arda iki hükümdarlık unvanı verir. Yusuf güzelliği dinî kıssadan alınan ölçüdür; ol yürü buyruğu övgüyü durağan bir portre olmaktan çıkarır, güzelliği dünyada hüküm süren harekete dönüştürür.