Süzmiş ol şehlâ gözin dil-ber ḳaşın çīn eylemiş
Selîmî mahlasıyla kayıtlı gazel, sevgilinin süzgün gözünü, kıvrımlı kaşını ve misk kokulu saçını sürekli çîn sesi çevresinde işler; aşkı ateşli hastalık ve şaşkınlık olarak gösterir. Köksal'ın A kümesi şiiri Yavuz Sultan Selim'e kesin bağlar.
Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.
- 1
Süzmiş ol gözin dil-ber ḳaşın eylemiş
idüp zülfini ʿışḳın cānda eylemiş
1O sevgili şehlâ bakışlı gözünü süzmüş, kaşını kıvırmış;
2Saçını bükerken aşkını cana perçinlemiş.
- 2
Teb ṭutup düşdüm oda uş ditrer endāmum henūz
Perriveş rūyına gördüm perde ṣaçın eylemiş
1Ateşe düştüm, sıtma tuttu; bedenim hâlâ titriyor.
2Peri yüzüne saçını perde ettiğini gördüm.
İkinci beyit aşkı mecaz olmaktan çıkarıp ateş ve sıtma belirtileriyle bedene indirir. Titreme sürerken saç, peri yüzünün önünde perde olur; konuşanı yakan yüz aynı anda örtülerek erişilmez hale gelir.
- 3
Zülfi çīndür ḳaşı çīndür ġabġabı bili
ʿIşḳını itmek içün cümlesin eylemiş
1Saçı Çin'dir, kaşı kıvrımdır, çenesi ve beli kıvrımdır;
2Aşkını gerçek kılmak için hepsini çîn eylemiş.
Üçüncü beyit çîn kelimesinin Çin, kıvrım ve gerçek anlamlarını üst üste bindirir. Saçtan bele uzanan beden parçaları aynı sesle birbirine bağlanır; son dize bu çoğalmayı aşkın doğruluğuna dönüştüren bilinçli bir söz oyunudur.
- 4
Zülf-i ʿanber-sāsı ḫandān ḫaddin almış avcına
Hindīdür girmiş İrem bāġına eylemiş
1Amber saçının kementi gülen yanağını avcuna almış;
2Bir Hintli gibi İrem bahçesine girip gül toplamış.
Dördüncü beyitte koyu amber saç bir Hintliye, gülen yanak ise İrem bahçesine benzetilir. Saçın yanağı avucuna alması gül toplama sahnesi yaratır; renk karşıtlığı, siyah saç ile parlak yüzü tek hareket içinde görünür kılar.
- 5
Bu Selīmī derdmend ü müstmend ü mübtelā
ü āşüfte ḥayrān ol muġal- eylemiş
1O güzel, bu Selîmî'yi dertli, düşkün ve tutkun;
2Şaşkın, perişan ve hayran eylemiş.
Makta sıralı sıfatlarla Selîmî'nin durumunu yoğunlaştırır: dert, düşkünlük, tutkunluk, şaşkınlık ve perişanlık. Önceki beyitlerde sevgilinin görünüşüne bağlı olan çîn oyunu burada muğal-çîn sözüyle âşığın hayran haline ulaşır.
Metnin kaynağı
Köksal 2019'un A kümesi, mecmua kayıtları ve şiirdeki Selîmî/Selim Şah işaretleri temelinde bu manzumeyi Yavuz Sultan Selim'e kesin olarak bağlar.
Atıf kanıtını aç ↗M. Fatih Köksal, “Yavuz Sultan Selîm'in Türkçe Şiirleri”, Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi 40 (2019); koksal2019-A5; kaynak(lar): İncinur Atik Gürbüz, Mecmū'atü'l-Letâ'if ve Sandūkatü'l-Ma'ârif [Bursa (İnebey) Yazma ve Basma Eserler Kütüphanesi 2276; İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi T 739], Harvard University 2015, s. 347. Yavuz Sultan Selim'in Türkçe şiir söylediği çağdaşı Sehî Beg ve Latîfî tarafından reddedilir; Türkçe manzumelerin ona aidiyeti mecmua kayıtları temelinde Köksal'ın 2019 neşrinde kurulmuştur. Torunu II. Selim de Selîmî mahlasını kullandığından neşir aidiyeti kesinleşmeyen manzumeleri ayırır; bu şiir kesin A kümesindedir. Makale metni dergi politikasında CC BY-NC 4.0 olarak sunulur; ticari canlı kullanım ayrı izin olmadan yapılmamalıdır.
Kaynak sayfasını aç ↗Günümüz Türkçesi ve yorumlar Dizegâh editoryası tarafından hazırlanmıştır.
Matla göz süzme, kaş çatma ve saç bükme hareketlerini peş peşe verir. Pîç ile perçin arasındaki ses yakınlığı, geçici bir saç kıvrımını cana çakılmış kalıcı aşka dönüştürür; güzellik ilk anda bedensel bir bağ kurar.