Eger meyl itmese nâza güzeller

Güzellerin nazı, kısa ağız ile uzun saç arasındaki karşıtlık ve gönül şehrini basan hırsız imgeleriyle anlatılır; dünya gülünde rahat kokusu bulunmadığı sonucuna varılır.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Eger meyl itmese nâza güzeller

   Göñül aldurmaz idi ehl-i diller

   1Güzeller nazlanmaya eğilim göstermeseydi

   2Gönül ehli de gönlünü onlara kaptırmazdı.

   İlk dize güzellerin nazını, ikinci dize âşıkların gönül kaptırmasını sebep-sonuç ilişkisine bağlar. Ehl-i dil edilgin bir kurban gibi görünse de gönlünü aldırmasının koşulu sevgilinin bilinçli nazıdır. Aşkın başlangıcı güzelliğin kendisinden çok onun mesafeli davranışında bulunur.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Dehânuñuñ beyânı muhtasardur

   Mutavveldür saçuñda muhtasarlar

   1Ağzının anlatımı kısa ve özdür;

   2Saçında kısa sayılan şeyler bile uzundur.

   Sevgilinin ağzı küçüklüğü nedeniyle muhtasar, saçı uzunluğu nedeniyle mutavveldir. Beyân, muhtasar ve mutavvel aynı zamanda yazı türleri ve anlatım ölçüleridir. Beden unsurları bir metnin kısa ve uzun bölümleri gibi okunarak ağız-saç karşıtlığı edebî terimlerle kurulur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Harâmî gamzeñ ü tarrâr zülfüñ

   Göñül şehrinde bilmen ne ararlar

   1Hırsız yan bakışınla yankesici saçın

   2Gönül şehrinde bilmem ne arıyorlar.

   Gamze harâmî, saç ise tarrâr olarak kişileştirilir; ikisi gönül şehrine sızmış iki suç ortağıdır. Konuşanın ‘bilmem ne ararlar’ sözü gerçek bir bilgisizlikten çok yaklaşan yağmayı sezdiren ironidir. Gönül, savunması aşılmış bir kent görünümü kazanır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Senüñ vasluñ metâı cân degermiş

   İşidürüz görenler şöyle dirler

   1Seninle kavuşma malının can değerinde olduğu söyleniyor;

   2İşitiyoruz, onu görenler böyle söylüyorlar.

   Vuslat bir pazarda sunulan metâ, karşılığı da candır. İlk dize bu yüksek fiyatı dolaylı biçimde bildirir; ikinci dize görenlerin tanıklığını aktararak söylentiyi doğrular. Âşık henüz kavuşmayı satın almamış olsa bile bedelin bütün varlığı olduğunu kabul eder.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Dile zülfüñde gamzeñden irişür

   Gice içinde korhulu haberler

   1Gönle, saçının içinden yan bakışından haber ulaşır;

   2Gece içinde ancak böyle korkulu haberler gelir.

   Saç gece karanlığını, gamze de bu karanlıktan gelen tehlikeli haberi temsil eder. Haber gönle doğrudan değil zülfün içinden ulaşır; bu yol, sevgilinin güzellik unsurlarını gizli bir tehdit ağına çevirir. Gice sözü hem zamanı hem saçın siyahlığını taşır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Kalur ayakda zülfüñe uyanlar

   Saçuñ sevdâ iden başdan çıkarlar

   1Saçına uyanlar ayakta ve yolda kalır;

   2Saçının sevdasına düşenler başlarını yitirir.

   Saça uymak deyimi fiziksel olarak ardına takılmak, mecazen sevdasına düşmek anlamına gelir. Sonuçta kişi ayakta kalır, yol alamaz ve sonunda baştan çıkarak başını yitirir. Ayak ile baş arasındaki beden karşıtlığı, aşkın insanı aşağıdan yukarı bütünüyle bozduğunu gösterir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Gül-i dünyâda yokdur bûy-ı rahat

   Hemân ‘Avnî irişür derd-i serler

   1Dünya gülünde rahatlık kokusu yoktur;

   2Ey Avnî, ondan insana yalnız baş ağrısı gelir.

   Dünya güle benzetilir, fakat bu gül beklenen huzur kokusunu taşımaz. Gülün kokusundan geriye yalnız derd-i ser, yani baş ağrısı kalır. Avnî’ye hitap eden makta, güzel görünen dünyanın geçici hazlarına bağlanmanın huzur değil yeni sıkıntı ürettiğini söyler.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle