Ey peri yüzlü hüma, bu yüksek uçuş nedir?
Şair yüksekten uçan hüma gibi sevgiliyi âşıkları nazla kırmakla suçlar. Gamzeler arzuhâline izin vermez, saç telleri bin canı avlar ve sevgili utanmadan âşığın varını yağmalar. Ömer kapanışta zahidin aşkı bilemeyeceğini söyler; servi boyunu sevgiliyle yarıştırmaya kalkmasını boş bir gurur sayar.
Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.
- 1
Ey bu yüce pervazlık nedir
Nâz ile kırmaktasın uşşâkı gammazlık nedir
1Ey peri yüzlü hüma, bu kadar yüksekte uçmak nedir?
2Nazla âşıkları kırıyorsun; bu gammazlık nedir?
- 2
Bende olmuşsun efendim bir boyu âzâdeye
Sağ olursun sen de seyreyle ki tannazlık nedir
1Efendim, sen de özgür boylu birine kul olmuşsun.
2Sağ kalırsan sen de gör; bu cilve nedir?
Sevgili de özgür boylu başka birine kul olmuştur; bu durum onun âşığa uyguladığı cilveyi ileride kendisinin de yaşayabileceğini düşündürür. ‘Sağ olursun’ sözü zamanı adaletin tanığı yapar.
- 3
Çekmişim cânâ yolunda cevrini bahşın yaman
eylerdim ammâ gamzeler vermez aman
1Ey sevgili, yolunda ağır eziyetini ve bağışını çektim.
2Hâlimi anlatırdım ama yan bakışların aman vermiyor.
Şair hem cefayı hem bağışı çektiğini söyler, fakat gamzeler arzuhâl sunmasına izin vermez. Hukuk diliyle kurulmuş şikâyet, daha dile gelmeden sevgilinin silahlı bakışınca bastırılır.
- 4
Bağlamışsın zülfünün tellerine bin bunca can
edersin gördüğün mürgu bu şehbazlık nedir
1Saçının tellerine binlerce can bağlamışsın.
2Gördüğün kuşu avlıyorsun; bu doğanlık nedir?
Saç tellerine bağlanan binlerce can, gördüğü kuşu avlayan doğan imgesiyle tamamlanır. Saç tuzak, sevgili yırtıcı kuş olur; güzelliğin hareketsiz görünüşü etkin bir avcılık gücüne dönüşür.
- 5
Bendenin sormaz olursun âh ü zârın göz göre
Akıdup su gibi çeşmim eşkibârın göz göre
1Kulunun ahını ve iniltisini göz göre göre sormazsın.
2Gözümden su gibi yaş aktığını görürsün.
Sevgili kulunun ahını sormaz ve su gibi akan gözyaşını görmezden gelir. Görme fiilinin tekrarı, bilgisizlik bahanesini ortadan kaldırır; merhametsizlik açık tanıklık altında sürmektedir.
- 6
Âşıkın yağmâ edersin elde varın göz göre
Kimseden yoktur hicâbın bu utanmazlık nedir
1Âşığın elindeki her şeyi yağmalarsın.
2Kimseden utanmıyorsun; bu utanmazlık nedir?
Âşığın eldeki bütün varını yağmalayan sevgili kimseden utanmaz. Maddi talan dili duygusal tükenişi somutlaştırır ve şair utanmazlık sorusuyla güzellik iktidarına ahlaki sınır çizer.
- 7
Bu şitâb ile sürüp meydâna nâzın rahşını
Yek nazar kılmakla mir’âta çıkardın nakşını
1Naz atını bu hızla meydana sürüp
2Bir bakışla aynada görüntünü ortaya çıkardın.
Naz atı hızla meydana sürülürken tek bakış aynadaki resmi ortaya çıkarır. Sevgilinin kendisini seyretmesi, güzelliği yalnız başkalarının gördüğü özellik olmaktan çıkarıp bilinçli bir gösteriye dönüştürür.
- 8
Gamzeden öğrendi sun’-i sûret-i can bahşını
Yoksa sûret uğrusu bilmezdi gammazlık nedir
1Can veren suret yapma sanatını yan bakışından öğrendi.
2Yoksa görüntü hırsızı gammazlığı nereden bilirdi?
Suret hırsızı, can veren resim yapma sanatını gamzeden öğrenir. Bakış hem hayat bağışlayan sanatçı hem sır çalan gammaz için öğretmen olur; yüzün etkisi yaratma ile ihanet arasında salınır.
- 9
Dilberi sevmekte Âşık Ömer’e olmaz karâr
Âşık olmadınsa zâhid sana vaslolmaz nigâr
1Âşık Ömer sevgiliyi severken karar bulamaz.
2Âşık olmadıysan, ey zahit, güzele kavuşamazsın.
Ömer sevgiliyi sevmekte karar ve durak bulamaz; zahit ise âşık olmadığı için nigâra erişemez. Manevi öğüt veren kişi, aşk deneyiminden yoksunsa sevgili hakkında söz hakkını kaybeder.
- 10
Bak ta arzetme kadin kametini dildâre var
Sen yürü bilmezsin ey servi serefrâzlık nedir
1Git de boyunu sevgiliye gösterip onunla yarıştırma.
2Sen yürü; ey servi, başı dik olmanın ne olduğunu bilmezsin.
Servi kendi boyunu sevgiliyle yarıştırmamalıdır; başı dik olmanın anlamını bilmez. Şair klasik servi benzetmesini tersine çevirerek tabiatın ölçüsünü sevgilinin bedeni karşısında yetersiz bırakır.
Metnin kaynağı
Basılı dizideki görünür Âşık Ömer mahlası ve Ergun koleksiyon yerleşimi birlikte doğrulandı: 17. dize “Dilberi sevmekte Âşık Ömer’e olmaz karâr”.
Atıf kanıtını aç ↗Sadeddin Nüzhet Ergun’un 1936 tarihli Âşık Ömer: Hayatı ve Şiirleri baskısındaki 551 numaralı metnin 20 dizesi ve 10 birimi basılı sırayla korunmuştur. Tarama yeniden dağıtılmamıştır.
Kaynak sayfasını aç ↗Günümüz Türkçesi ve yorumlar Dizegâh editoryası tarafından hazırlanmıştır.
Peri yüzlü sevgili hüma gibi yüksekten uçar, fakat bu yücelik aşağıdaki âşıkları nazla kırar. Şair övgü ile suçlamayı aynı soruda birleştirir; erişilmezlik güzelliğin yanında kibir tehlikesi taşır.