Gözümden akan yaş mıdur kan mıdur

Gözyaşı, kan, lâl ve mercan arasında sorular kuran gazel, gönlün saklayamadığı sevgiyi deniz, çalgı ve ölüm ihtimalleriyle görünür hâle getirir.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Gözümden akan yaş mıdur kan mıdur

   Lebüñ yâdına lâ‘l ü mercân mıdur

   1Gözümden akan yaş mıdır, kan mıdır?

   2Dudağını anarken dökülen lâl ve mercan mıdır?

   Açılıştaki iki soru, gözden akan sıvının sıradan yaş olmaktan çıktığını gösterir. Kan, lâl ve mercan aynı kırmızı-parlak alanda buluşur; sevgilinin dudağını anmak gözyaşını hem yara belirtisine hem kıymetli taşa dönüştürür.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Göñülde ne var ise fâş itdi göz

   Seni sevdigüm ya‘ni pinhân mıdur

   1Gönülde ne varsa göz açığa vurdu;

   2Demek ki seni sevdiğim hâlâ gizli midir?

   Gönlün sakladığı her şey gözyaşıyla dışarı taşınca aşkın gizliliği fiilen sona erer. ‘Pinhân mıdur’ sorusu gerçek bir bilgi talebi değildir; bedenin verdiği açık işaret karşısında sırrı koruma iddiasını alaylı biçimde geçersiz kılar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Gözüm ile deryâ nice bahs ide

   Gözüm gibi ol gevher-efşân mıdur

   1Deniz gözümle nasıl boy ölçüşebilir?

   2O da gözüm gibi cevher saçan bir şey midir?

   Deniz büyüklüğüyle övünebilir, fakat âşığın gözü cevher saçma niteliğiyle ona üstün tutulur. Gevher-efşân sözü gözyaşı damlalarını inci sayar; nicelik yarışını değer yarışına çevirerek kişisel ağlayışı tabiatın suyundan kıymetli kılar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Göñül ızdırâb ile oldı helâk

   Gelen görüñ ol âfet-i cân mıdur

   1Gönül çırpınış içinde helâk oldu;

   2Bakın, gelen o can afeti midir?

   Izdırap, gönlü yalnız üzmez; hareketli bir çırpınış içinde helâke götürür. Yaklaşan sevgilinin ‘âfet-i cân’ olup olmadığı sorulurken bekleyiş sevinçten çok tehlike taşır: görünen kişi hem arzu edilen hem ölümü getirecek olandır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Dimiş ‘Avnîye ben cefâ itmezem

   Aña cevr iden yoksa devrân mıdur

   1‘Avnî’ye ben eziyet etmem’ demiş;

   2Öyleyse ona eziyet eden devran mıdır?

   Sevgilinin cevr etmediği yolundaki sözüyle âşığın yaşadığı eziyet bağdaşmaz; makta bu çelişkiyi devrana yükleyen bir soru kurar. Böylece sevgili doğrudan yalancılıkla suçlanmaz, fakat Avnî’nin acısının faili de ortadan kalkmaz.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle