Hâsılı çün mezra‘-ı dünyânuñ oldı gam baña

Gazel, dünya tarlasının tek ürünü sayılan gamı gözyaşı, matem, zehir ve mihrap imgeleriyle büyütür; mahlas beyti aşk ile ibadet dilini birleştirir.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Hâsılı çün mezra‘-ı dünyânuñ oldı gam baña

   Yıllar ile ağladı hâlüm görüp Âdem baña

   1Sonunda dünya tarlasının bana verdiği ürün gam oldu.

   2Âdem, hâlimi görüp yıllarca benim için ağladı.

   Dünya bir ekin yerine çevrilirken bu tarlanın tek mahsulü gamdır; böylece yaşamak, sevinç devşirmek değil keder biçmek olur. İkinci dizedeki Âdem hem ilk insanı hem de bütün insanlığı çağrıştırır: konuşanın acısı, insanlık tarihi kadar eski ve ortak gösterilir.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Şem‘ çün gördi gözüm yaşın derûnum âteşin

   Bezm-i gamda akıdur gözyaşını her dem baña

   1Mum, gözümün yaşını ve içimdeki ateşi görünce

   2Gam meclisinde her an benim için gözyaşı döker.

   Mumun gövdesindeki alev, âşığın iç yangınına; eriyen damlalar da gözyaşına benzetilir. Şem‘in âşığı görüp ağlamasıyla cansız nesne duygudaş kılınır. Bezm-i gam tamlaması ise neşeli meclis geleneğini tersine çevirip kederin sürekli yaşandığı bir toplantı kurar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Gam şebi efgânum işidilmez olsa za‘fdan

   Zîr ü bem âheng iderse tañ degül a hem baña

   1Gam gecesinde iniltim güçsüzlükten işitilmese

   2Pes ve tiz sesler bana eşlik etse buna şaşılmaz.

   Konuşanın sesi güçsüzlük yüzünden duyulmayacak kadar kısılmıştır; buna karşılık sazın pes ve tiz sesleri onun yerine inler. Zîr ile bem yalnız müzik terimleri değildir: acının bütün ses aralığını kapladığını ve kişisel feryadın çalgıda toplu bir yankı bulduğunu gösterir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Cân viricek ‘âkıbet sevdâ-yı zülfüñden señüñ

   Ehl-i diller karalar geysün dutup mâtem baña

   1Senin saçının sevdası yüzünden sonunda can verdiğimde

   2Gönül ehli matemimi tutup kara giysiler giysin.

   Can verme sebebi sevgilinin saçıyla belirtilen kara sevdadır. Ardından ehl-i dilin kara giymesi, saçın siyahlığını cenaze rengine dönüştürür. Böylece bireysel aşk ölümü, gönül ehlinin katıldığı kamusal bir matem sahnesi hâline gelir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Nîş-i fürkat ye’si nûş-ı vuslat ümmîdi müdâm

   Zülf ile la‘lüñ firâkında yeter em sem baña

   1Ayrılık dikeninin ümitsizliğiyle kavuşma içkisinin ümidi durmadan sürer.

   2Saçınla lal dudağından ayrı kalışımda bana hem ilaç hem zehir yeter.

   Beyit nîş ile nûşu, yani ayrılık dikeniyle kavuşma içkisini karşı karşıya getirir. Ümitsizlik ve ümit aynı anda sürer; ikinci dizedeki em ile sem de ilaç ve zehir kutuplarını yineler. Sevgilinin saçı ve dudağı bu çelişkili acı-şifa düzeninin kaynağıdır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   ‘Işk içinde kimi yâr idem kime hâlüm diyem

   Düşmen oldılar senüñçün dôstum ‘âlem baña

   1Aşk içinde kimi dost edineyim, hâlimi kime anlatayım?

   2Senin yüzünden dostum da bütün âlem de bana düşman oldu.

   İlk dizedeki iki soru, âşığın sırdaş bulamadığını açık eder. İkinci dize bu yalnızlığın sebebini büyütür: sevgili uğruna dost sayılan kişi de bütün dünya da düşmana dönüşmüştür. Aşk, konuşanı sıradan toplumsal bağların dışına çıkaran mutlak bir bağlılık olarak sunulur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Ka‘be hakkı ‘Avnî baş egmez nemâza yüz yumaz

   Kaşlaruñ mihrâbına secde yeter kıblem baña

   1Kâbe hakkı için, Avnî namaza baş eğmez ve yüzünü çevirmez;

   2Kaşlarının mihrabına secde etmek bana kıble olarak yeter.

   Kâbe ve kıble sözleri ibadet yönünü belirlerken sevgilinin kaşları mihrap biçiminde düşünülür. Avnî’nin baş eğmeyişi ibadeti reddetmekten çok yönünü sevgilinin kaş mihrabına çevirdiğini söyleyen cüretli bir aşk mübalağasıdır; secde ile bakış aynı eksende birleşir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle