Be erenler be gaziler

Beş dörtlüğün her biri “Mürteza Ali'dür” redifiyle biter ve o adın altına bir menkıbe yerleştirir: Zülfikâr, Kırklar Meclisi'ndeki üzüm, turna, deve, yüzük. Anlatı zincirinin sonunda okura tek bir yasak kalır: inkâr etmemek.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Be erenler be gaziler

   Gelen Mürteza Ali’dür

   Yezid’e bâtın kılıncın

   Çalan Mürteza Ali’dür

   1Ey erenler, ey gaziler

   2Gelen Murtaza Ali'dir

   3Yezid'e bâtın kılıcını

   4Çalan Murtaza Ali'dir

   Nefes bir çağrıyla açılır ve “Mürteza Ali'dür” redifi beş dörtlük boyunca hiç değişmez; her dörtlük bu adın altına bir menkıbe yerleştirir. “Bâtın kılınç” Zülfikâr'ın görünmeyen yüzüdür: Yezid'e vurulan darbe geçmişte kalmaz, iç âlemde sürüp gider.

   Bütün dörtlük yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Alçağa indirmiş özünü

   İder Hak’ka niyazunu

   Kırklar ile bir üzümü

   Yiyen Mürteza Ali’dür

   1Özünü alçağa indirmiş

   2Hakk'a yakarışını sunar

   3Kırklarla birlikte bir tek üzümü

   4Yiyen Murtaza Ali'dir

   İlk dize alçakgönüllülüğü bir hareket olarak anlatır: özünü aşağı indirmek. Kırklar Meclisi'nde tek bir üzüm tanesinin kırk kişiye yetmesi Bektaşî erkânının kurucu menkıbesidir; üzümün ezilip şerbete dönmesi cemdeki paylaşmanın örneğidir. Niyaz ile kerâmet aynı dörtlükte yan yana durur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Turnaya vermiş sesini

   İmamlar çeker yasını

   Yine kendü devesini

   Yiden Mürteza Ali’dür

   1Sesini turnaya vermiş

   2Yasını imamlar tutar

   3Yine kendi devesini

   4Yedip götüren Murtaza Ali'dir

   Turna, Alevî-Bektaşî şiirinde Ali'nin sesini taşıyan kuştur; turna semahının adı da buradan gelir. İkinci dize yası imamlara bırakarak Kerbelâ'yı ima eder. Son iki dize başka bir menkıbeye işaret eder: “yiden”, yani hayvanı yularından çekip götüren yine Ali'dir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Getür ahret azuğunu

   Âşık çeker yazuğunu

   Muhammed’in yüzüğünü

   Yundan Mürteza Ali’dür

   1Ahiret azığını getir

   2Âşık kendi günahını çeker

   3Muhammed'in yüzüğünü

   4Yıkayan Murtaza Ali'dir

   Dörtlük okura döner: azığını getir, çünkü âşık kendi yazuğunu kendi çeker. Günah ile azık aynı yolculuğun iki yükü olarak sayılır. Son dizedeki “Yundan” kaynakta bu biçimde geçiyor; “yumak/yunmak” yani yıkamak fiiline bağlanabilir ama okunuşu kesin değildir, dize olduğu gibi bırakıldı.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Cennetün yemişi alma

   Sarar benzim sarar solma

   Şah Hatâ'yem inkâr olma

   Gelen Mürteza Ali’dür

   1Cennetin yemişi elmadır

   2Benzim sararır, sen sararıp solma

   3Şah Hatayi'yim, inkâra sapma

   4Gelen Murtaza Ali'dir

   Son dörtlük cennetten bir meyve getirir: “alma”, yani elma. Sararan benze verilen “sarar solma” öğüdü hem teselli hem uyarıdır. Mahlas dizesinde şair adını kısaltarak anar ve tek bir yasak koyar: inkâr etme. Şiir açılış dizesinin redifine dönerek halkayı kapatır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle