Belâ-yı Ser Ümîd-i Tâc-ı Zerdür Şemle Destâra

Altın taç arzusunu baş belası sayan gazel; kanaati hekimin perhizine, mumun çoğalttığı gölgeleri iki başlı orduya, ayrılık acısını şişe çekmeye ve bilgeyle cahil arasındaki tavır farkını Kıtmîr imgesine bağlar.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Belâ-yı ser ümîd-i tâc-ı zerdür şemle destâra

   Bu sevdâlar degil mi şem‘-i bezmi hep yakan nâra

   1Şemleli sarıkta altın taç umudu baş belasıdır;

   2meclisin mumunu ateşe yakan hep bu tutkular değil midir?

   Matla, şemleli sarığın altın taç umudunu ‘baş belası’ diye adlandırarak makam ve gösteriş arzusunu eleştirir. İkinci dizedeki meclis mumu ile ateş, bu arzunun kendi ortamını tüketmesini gösterir; belirli bir görev veya kişiye tarihsel atıf kesinleştirilmez.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Kanâ‘at sevk ider bir çâre-sâze derdimi açsam

   Tabîbiñ ibtidâ-i perhîzdir tedbîri bîmâra

   1Derdimi bir çare bulucuya açsam beni kanaate yöneltir;

   2hekimin hastaya ilk tedbiri perhizdir.

   Derdini çare arayana açan konuşan, kanaate yöneltilir; bunun benzeri hekimin hastaya önce perhiz önermesidir. Tıp benzetmesi ölçülülüğün mantığını açıklar, beyit güncel bir teşhis veya tedavi talimatı vermez.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Ziyâ-yı şem‘atiñ ikiler ehl-i meclisiñ zıllıñ

   Mukarrerdür halel bu vechile cünd-i dü ser-dâra

   1Mumunun ışığı meclistekilerin gölgesini ikiye çıkarır;

   2bu yolla iki başlı bir orduda bozulma kaçınılmazdır.

   Mum ışığı meclistekilerin gölgelerini çoğaltınca şair bunu iki komutanlı orduya benzetir. Bir orduda iki başın doğuracağı bozulma, tek ışık kaynağının iki gölge üretmesiyle görünür hâle gelir; siyasal düzen imgesi meclis sahnesine taşınır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Leked-hvârân-ı hecriñ halvet-i mey-hâneden çıkmaz

   Bilür kim şîşe çekmekdür müdâmâ derdine çâre

   1Ayrılığın tekmesini yiyenler meyhanenin özel köşesinden çıkmaz;

   2çünkü derdine sürekli çarenin şişe çekmek olduğunu bilir.

   Ayrılığın tekmelerini yiyenler meyhanenin halvetinden çıkmaz. ‘Şîşe çekmek’ hem şişeyle içme hem eski hacamat uygulamasını düşündürebilen bir söz oyunudur; gazel bu çift anlamla derdi ve çareyi aynı meyhane imgesinde buluşturur, tıbbi öneri sunmaz.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Telattuf eylerim Kıtmîrine dânâlarıñ Yüsrî

   Müdârâ idemem sîr olsa nâ-dân-ı murdâre

   1Ey Yüsrî, bilge kişilerin Kıtmîr'ine bile incelik gösteririm;

   2murdar cahil tok olsa da ona yumuşak davranamam.

   Yüsrî, bilgelerin Kıtmîr'ine bile nezaket göstereceğini, fakat tok olsa da kötülenen cahile müdârâ etmeyeceğini söyler. Kıtmîr alçak gönüllü bağlılığın simgesidir; son beyit tarihsel şiirin sert ahlaki karşıtlığını aktarır, güncel bir gruba hüküm kurmaz.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle