Bir dil ki bî mahabbet ola merhamet m'olur

Altı beyit, altı soru. “M'olur” redifi her beyitte bir iddiayı sorguya çeviriyor: sevgisiz gönül merhamet edebilir mi, gurur bağışlanma aracı olabilir mi? Nâbî cevabı vermiyor, soruyu cevap yerine bırakıyor.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Bir dil ki bî mahabbet ola merhamet m'olur

   Bir hanenin ki şem'ası yok meskenet m'olur

   1Sevgisiz bir gönülden merhamet çıkar mı?

   2Mumu olmayan bir ev oturulacak yer olur mu?

   Matla, sevgisiz bir gönülde merhametin bulunup bulunamayacağını soru biçiminde tartar. Soru serttir; fakat kaynağın söylemediği ‘insan değildir’ hükmüne dönüştürülmez.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Acz ü niyâz olur gene olursa çâresâz

   Yoksa gurur vâsıta-ı mağfiret m'olur

   1Çare olacaksa yine acizlik ve yalvarış olur;

   2yoksa gurur bağışlanmaya aracı olur mu?

   Beyitte çare, güç gösterisinden değil aczi kabul edip yalvarmaktan beklenir. Gururun bağışlanmaya aracı olamayacağı soru biçiminde belirtilir; bu hüküm şiirin dışına taşan genel bir kişilik teşhisine çevrilmez.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Gayriye ilm ü ma'rifetinden senin ne sûd

   Âlemde hüsn ü hulk kadar ma'rifet m'olur

   1Senin ilminden ve marifetinden başkasına ne fayda var?

   2Dünyada güzel huy kadar marifet olur mu?

   Bilgi başkasına dokunmuyorsa değersiz sayılıyor. “Hüsn-i hulk” — güzel huy — bütün ilimlerin üstüne konuyor. Nâbî burada âlimlere yönelmiş bir eleştiri yazıyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Rahat mı kor bedende hurûş-i sirişk ü âh

   Bî i'tidâl âb ü hevâ afiyet m'olur

   1Gözyaşı ve âhın coşması bedende rahat bırakır mı?

   2Ölçüsüz su ve hava sağlık getirir mi?

   İkinci dize tıbbî: dönemin sağlık anlayışında iklimin dengesi bedeni belirlerdi. Şair duyguyu da aynı denge fikriyle ölçüyor — taşkın duygu, dengesiz hava gibi hastalık sebebi.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Tâ key bu bûs-i dâmen ü dest ey harîs-i câh

   Takdir müsait olmaz ise maslahat m’olur

   1Ey makam düşkünü, bu etek ve el öpme ne zamana kadar?

   2Takdir uygun değilse iş yoluna girer mi?

   Doğrudan bir seslenme. El etek öpmek dönemin makam edinme usulüdür; Nâbî bunu boşuna bir çaba sayıyor, çünkü sonucu belirleyen şey takdirdir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Nâbi uçurduk âh hümâ-yı kanâati

   Horsendlik gınâsı kadar saltanat m'olur

   1Ey Nâbî, âh, kanaat hümasını uçurduk;

   2azla yetinmenin zenginliği kadar saltanat olur mu?

   Mahlas beyti bir pişmanlıkla açılıyor: kanaat elden kaçmış. Hümâ kuşu gölgesi kime düşerse onu padişah yapar; burada elden kaçan kuş, saltanatın kendisiydi. Gazelin bütün öğüdü son dizede toplanıyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle