Nâbî

Nâbî kimdir?

Nâbî, 1052/1642'de Urfa'da (Ruhâ) doğan, asıl adı Yûsuf olmakla birlikte Nâbî mahlasıyla tanınan bir divan şairidir. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü, dil ve içerik bakımından tamamen kendine ait yeni bir üslup kurduğunu; şiirde sanattan ziyade muhteviyata, düşünmeye ve düşündürmeye ağırlık verdiğini yazar.

TDV İslâm Ansiklopedisi maddesi, anlamı ön planda tuttuğu manzumelerinde hem düşünen hem düşünmeye sevkeden ifadelere sahip olduğunu ve didaktik şiirleriyle hikemî tarzın en önemli temsilcisi olduğunu belirtir. TEİS ise onun Sebk-i Hindî üslubuna tepki göstererek yeni bir akım başlattığını kaydeder.

Hayatı ve yaşadığı çevre

Asıl adı Yûsuf'tur. Babası Seyyid Mustafa, dedesi Seyyid Mahmud olup TEİS soyunu Şeyh Ahmed-i Nakşibendî'ye kadar götürür; TDV maddesi Gaffarzâde veya Karakapıcılar ailesine mensup olduğunu söyler. TEİS'e göre Urfa'da arzuhalcilikle meşgulken mutasarrıfın dikkatini çekmiş ve onun telkiniyle 1076'da (1666) İstanbul'a gitmiştir.

İstanbul'da Musâhip Mustafa Paşa ile tanıştı ve kısa zamanda onun divan kâtipliğine getirildi; sonra kethüdalık yaptı. IV. Mehmed'in Edirne sarayında ve av partilerinde bulundu, 1672'de Lehistan Seferi'ne katıldı ve Kamaniçe'nin fethi üzerine Fetihnâme-i Kamaniçe'yi yazdı. 1679'da hacca gitmek için padişahtan ferman aldı; dönüşte hac yolculuğunu anlatan Tuhfetü'l-Harameyn'i kaleme aldı.

Musâhip Mustafa Paşa'nın ölümü üzerine Halep'e yerleşti ve TEİS'in kaydına göre 1100/1687 ile 1122/1710 arasında, yirmi üç yılı aşan bir süre orada yaşadı. Halep'te evlendi; TDV maddesi oğulları Ebülhayr Mehmed Çelebi ile Mehmed Emin'in orada doğduğunu yazar. Divanını Halep valisi Silahdâr İbrahim Paşa'nın isteği üzerine tertip etti, oğlu için 1701'de Hayriyye'yi, 1705'te Hayrâbâd'ı burada yazdı.

Baltacı Mehmed Paşa'nın Halep beylerbeyi olması üzerine İstanbul'a döndü; önce darphane eminliğine, ardından başmukabelecilik mansıbına getirildi. TDV maddesi mukābele-i süvârî görevini de sayar.

Ölüm günü kaynaklarda birleşmez: TEİS 3 Rebîülevvel 1124 / 12 Nisan 1712, TDV ise 6 Rebîülevvel 1124 / 13 Nisan 1712 tarihini verir. İki kaynak Üsküdar'daki Karacaahmet Mezarlığı'na defnedildiğinde birleşir; TDV kabrin yerini Miskinler Tekkesi sofası olarak belirtir.

Şiir anlayışı ve dili

TEİS, Nâbî'nin hikemî şiirde ekol sahibi oluşunu düşünmeye ve düşündürmeye ağırlık veren bir sanat anlayışıyla açıklar. Sosyal, ahlakî ve didaktik konuları işleyip içinde yaşadığı muhitin kusurlarını, haksızlıklarını ve sorunlarını eleştirmesi, aynı maddeye göre çağına nisbetle bir yeniliktir.

Aynı madde gazellerinde Fuzûlî'deki içtenlik ve duygululuk ile bazılarında Nâ'ilî'deki kanaatkârlığın görüldüğünü, şairin fevkalade kolay şiir nazmettiğini kaydeder.

TDV maddesi ise sosyal meseleleri eleştirirken çözüm yolları önerdiğini belirtir; şiirin yalnız şikâyet değil, öğüt de taşıdığı nokta budur.

Başlıca eserleri ve şiirleri

• DîvânTEİS'in dökümüne göre 29 kaside, 888 gazel, 1 terkibibend, 5 tahmîs, 156 tarih, 10 mesnevi, 114 kıta, 218 rubâî, 61 matla, 74 müfred, 186 muamma ve 30 lugaz içerir; Halep'te tertip edildi.
• Farsça Dîvânçe33 gazel ile çoğu İran şairi olan ünlü şairlerin gazellerine nazire olarak yazılmış 20 tahmis ve iki küçük Türkçe hikâye.
• HayriyyeOğlu Ebülhayr Mehmed Çelebi için 1701'de yazılan, otuz beş bölüm ve 1660 beyitten oluşan manzum öğüt kitabı; sosyal ve siyasi eleştiri de taşır.
• HayrâbâdFeridüddin Attâr'ın İlâhînâme'sindeki bir hikâyenin genişletilmiş şekli; 1705'te Halep'te yazıldı.
• SûrnâmeIV. Mehmed'in emriyle şehzadeleri Mustafa ve Ahmed'in sünnetleri münasebetiyle 1675'te yazılan 587 beyitlik eser.
• Tuhfetü'l-Harameyn1679'daki hac yolculuğunun anlatıldığı mensur seyahatname.
• MünşeâtHayatının yaklaşık elli yılına yayılmış mektupları.
• Tercüme-i Hadîs-i Erba'înMolla Câmî'nin eserinden yapılan tercüme; kırk iki kıtadan oluşur.
• Zeyl-i Siyer-i VeysîVeysî'nin eserine ek olarak 1103/1692'de yazıldı; Mekke'nin fethi işlenir.
• Fetihnâme-i Kamaniçe1672'de Kamaniçe kalesinin fethinin anlatıldığı eser.

Edebiyat tarihindeki yeri

TEİS, Nâbî hakkında bilgi veren tezkirelerin onu övgüyle andığını kaydeder: Safâyî zamanın melikü'ş-şuarâsı sayar, Sâlim eserlerinin dillere destan olduğunu söyler. Aynı madde onun kendisinden sonraki şairleri etkilediğini ve Sebk-i Hindî üslubuna tepki göstererek yeni bir akım başlattığını belirtir; TDV maddesi de didaktik şiirleriyle hikemî tarzın en önemli temsilcisi olduğunu yazar.