Benem ol aşk bahrısı denizler hayran bana

Dokuz beyitte ölçüyü sürekli tersine çeviren bir nefes: derya damlaya iner, zerreler ummana çıkar, Kaf dağı zerreden küçülür. İddia her seferinde aynı dayanağa bağlanır; mahlas beytinde ise şair kendini halk içinde eksik sayar.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Benem ol aşk bahrısı denizler hayran bana

   Deryâ benim katremdir zerreler umman bana

   1Ben o aşk denizinin ta kendisiyim; denizler bana hayran.

   2Derya benim bir damlamdır; zerreler ise bana ummandır.

   Şiir en büyük iddiayla açılıyor ve ölçüyü iki yönde birden çeviriyor: derya bir damlaya iniyor, zerreler ummana çıkıyor. "Bahrı" hem deniz hem denize dalan kuş diye okunabilir; iki okuyuşta da özne suyun içinde değil, suyun ölçüsünü belirleyen yerde duruyor.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Kaf dağı zerrem değil ay ü güneş bana kul

   Hak’dır aslım şek değil mürşiddir Kur’an bana

   1Kaf dağı benim zerrem bile değil; ay ile güneş bana kul.

   2Aslım Hak’tır, bunda şüphe yok; kılavuzum Kur’an’dır.

   Kaf dağı efsanede dünyayı çevreleyen sınırdır; zerreden küçük sayılması ölçeği bilerek yıkıyor. Ama beyit iddiayı havada bırakmıyor, ikinci dize kaynağı söylüyor: büyüklük şairin kendinden değil aslının Hak olmasından geliyor, kılavuz da kitaptır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Çün dosta gider yolum mülk-i ezeldir ilim

   Aşkdan söyler bu dilim aşk oldu seyran bana

   1Madem yolum dosta gidiyor, ülkem ezel mülküdür.

   2Bu dilim aşktan söyler; gezip görmem de aşk oldu.

   "İlim" burada bilgi değil, "il" kelimesinin iyelikli hâli: ülkem demek. Yolun ucundaki dost, mülkün adını da veriyor. İç kafiye üç kelimeyi birbirine bağlıyor (yolum, ilim, dilim) ve konuşmak bir yolculuk sayılıyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Yoğiken ol bârigâh varidi ol pâdişâh

   Ah bu aşk elinden ah derd oldu derman bana

   1O saray henüz yokken o padişah vardı.

   2Ah bu aşkın elinden, ah! Dert bana derman oldu.

   Bârigâh padişahın otağıdır; kâinat kurulmadan sahibinin var olduğunu söylemek için seçilmiş bir imge. Beyit bir kelâm önermesiyle açılıyor, sonra birden "ah" ile şahsileşiyor. Dert ile dermanın yer değiştirmesi bu iki tonu birbirine bağlıyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Âdem yaradılmadan can kalıba girmeden

   Şeytan lâ’net olmadan arş idi seyran bana

   1Âdem yaratılmadan, can bedene girmeden,

   2şeytan lanetlenmeden önce benim gezindiğim yer arştı.

   Üç olumsuz zaman zarfı ezelî sırayla dizilmiş: Âdem, can ve şeytan henüz sahnede yokken. Şair bu boşluğa kendini yerleştirip ruhunun kıdemini iddia ediyor. "Seyran" kelimesi bir önceki beyitten geliyor, gezinti yeri bu kez arş oluyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Yaradıldı Mustafâ yüzü gül gönlü safâ

   Ol kıldı Hak’ka vefâ andandır ihsan bana

   1Mustafa yaratıldı; yüzü gül, gönlü safa.

   2Hakk’a vefayı o gösterdi; bana gelen ihsan da ondandır.

   Yaratılış anlatısı Muhammed'de düğümleniyor ve iç kafiye zinciri (Mustafâ, safâ, vefâ) beyti tek nefeste tutuyor. Bağış sırası açık söyleniyor: vefayı gösteren o, ihsanı alan şair. Önceki beyitlerin büyük iddiası burada bir aracıya bağlanıyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Âşık halden bilmeyen ya delidir ya diri

   Ben kuş dili bilürem söyler Süleyman bana

   1Halden anlamayan âşık ya delidir ya diri.

   2Ben kuş dili bilirim; Süleyman benimle konuşur.

   Kuş dili Süleyman kıssasına gönderir; ehlinden başkasının duymadığı dilin adıdır. İlk dize kaynakta "ya delidir ya diri" diye dizilmiş, oysa hem kafiye hem anlam ikilemenin "deli" ile kapanmasını bekletiyor; imlâ düzeltilmedi, karşılığı da olduğu gibi verildi.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
8. 8

   Şeriat ehli ırak iremez bu menzile

   Aslım Hak’dır şek değil Mürşidim Kur’an bana

   1Şeriat ehli uzaktır, bu konağa erişemez.

   2Aslım Hak’tır, şüphe yok; kılavuzum Kur’an’dır.

   Menzil tasavvufta yolun konağıdır; şeriat ehlinin oraya erişememesi bir aşama sıralaması kuruyor. İkinci dize ikinci beytin ikinci dizesini neredeyse birebir tekrarlıyor — Ergun'un dizgisi "mürşiddir"i "Mürşidim"e çevirerek aynı cümleyi iki kez basıyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
9. 9

   Yunus bu halk içinde eksiklidir Hak bilür

   Dîvane olmuş çağırır dervişlik Bühtan bana

   1Yunus bu halk içinde eksiktir, bunu Hak bilir.

   2Divane olmuş bağırıyor: dervişlik bana iftiradır.

   Mahlas beyti şiirin bütün iddiasını tersine çeviriyor: denizleri hayran bırakan kişi burada halk içinde eksik biri. "Bühtan" iftira demek; şair dervişlik sıfatını kendine yakıştırmıyor, üstelik bunu divane olmuş biri gibi bağırarak söylüyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle