Beni Hecrinle Ey Şûh-ı Cihânım Pür-melâl İtme

Ayrılıkla ezilmemeyi isteyen gazel; sevgilinin kıl kadar ince belini, saç kokusunu, güneş yüzünden ayrı karanlık günü ve gözyaşı denizinde boğulan âşığı sıralar.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Beni hecrinle ey şûh-ı cihânım pür-melâl itme

   Efendim hasretinle derd-mendin pâyimâl itme

   1Ey dünyamın güzeli, ayrılığınla beni kederle doldurma;

   2efendim, hasretinle bu dertliyi ayak altında ezme.

   Gazel iki olumsuz emirle açılır ve ikisi de aynı fiili paylaşır: itme. İstenen, bir şey verilmesi değil bir şeyin yapılmamasıdır. İkinci dizedeki ‘pâyimâl’, ayrılığı duygusal bir hâl olmaktan çıkarıp ayak altında ezilmeye benzeten fiziksel bir imgedir.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   İdersem dikkat-i vasf-ı miyânın infi‘âl itme

   Hulûsa kıl kadar mâni‘ degil egri hayâl itme

   1İnce belini dikkatle anlatırsam öfkelenme;

   2samimiyete kıl kadar engel yoktur, bunu eğri yorumlama.

   Beyit şairin kendi işini savunur: ince beli tasvir etmek bir edepsizlik değil, dikkat işidir. ‘Kıl kadar’ deyimi beli anlatan inceliği ölçü birimine çevirir. ‘Egri hayâl itme’ ise okuma biçimini düzeltmeye çalışır; niyet, yorumdan korunmak ister.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Rakîbe bû-yı misk-i kâkülünden virme ser-rişte

   Beni leb-rîz-i sevdâ eyleme âşüfte-hâl itme

   1Rakibe saçının misk kokusundan ipucu verme;

   2beni sevdayla ağzına kadar doldurup perişan etme.

   Kıskançlık burada koku üzerinden işler: saçın miski rakibe verilecek bir ‘ser-rişte’, yani ipucu sayılır. İkinci dize âşığı bir kaba benzetir — sevda ağzına kadar dolmuştur. Taşma noktasındaki bu doluluk perişanlığın eşiği olarak gösterilir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Olur zulmet-fezâ mihr-i ruhun hecriyle her rûzum

   Gam-ı şâm-ı firâkın mâh-tâbım hîç suâl itme

   1Güneş gibi yüzünden ayrılıkla her günüm karanlığı artırır;

   2ey ay ışığım, ayrılık akşamının gamını hiç sorma.

   Yüz bir güneş, ayrılık ise karanlığı artıran bir güçtür; gündüz bile geceye çevrilir. İkinci dize sevgiliyi ay ışığı sayarak onu aynı gökyüzünde tutar. Sorulmaması istenen şey ise acının kendisidir; anlatmak, yeniden yaşamak gibi görünür.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Çıkup bî-gânelerle seyr-i bahre ‘âşık-ı zârı

   İdüp gark-âb-ı bahr-i eşk-i hasret bî-mecâl itme

   1Yabancılarla deniz gezisine çıkıp inleyen âşığı

   2hasret gözyaşı denizinde boğarak güçsüz bırakma.

   İki deniz aynı beyitte çarpışır: gezinti yapılan gerçek deniz ve âşığın gözyaşından oluşan deniz. Biri eğlence, öteki boğulma yeridir. Yabancılarla çıkılan gezinti âşığı yalnız bırakmakla kalmaz, onu batıran suyu da kendisi doldurur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Kadîmî kendi bendendir kapında Râsim-i bî-dil

   Efendim hasretinle derd-mendin pâyimâl itme

   1Gönülsüz Râsim eskiden beri kapında kendi kulundur;

   2efendim, hasretinle bu dertliyi ayak altında ezme.

   Makta ilk beytin ikinci dizesini aynen tekrarlayarak gazeli çembere çevirir; yakarış hiç ilerlememiş gibi başa döner. Ondan önceki dize ise bir kıdem iddiasıdır: bu kul yeni değil, eskidir. Sadakat böylece merhametin gerekçesi yapılır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle