Beni sermest ü hayrân eyleyen Şâh

Her beyti “Şâh” kelimesiyle biten altı beyit. Şah burada bir hükümdar değil, altı ayrı işi yapan bir güç: sarhoş eden, cihanı fetheden, âşığı rezil eden, sır saklayan, dost edinen ve mahşerde hesap gören.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Beni sermest ü hayrân eyleyen Şâh

   Gönül şehrinde seyrân eyleyen Şâh

   1Beni sarhoş ve hayran eden Şah;

   2gönül şehrinde gezinen Şah.

   Redif ilk beyitte iki kez geçiyor ve şahın iki ayrı işini sayıyor: dışarıda sarhoş etmek, içeride gezinmek. “Gönül şehri” tasavvuf şiirinin sabit mekânıdır ve şahın orada serbestçe dolaşması, bir fethin çoktan tamamlandığını söylüyor.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Müsehhar eyledin cümle cihanı

   Yezid kavmin müselmân eyleyen Şâh

   1Bütün cihanı buyruğun altına aldın;

   2Yezid kavmini Müslüman eden Şah.

   İkinci dize Alevî-Bektaşî geleneğinin en yüklü adını anıyor: Yezid, Kerbelâ'nın sorumlusu ve zulmün simgesi. Onun kavminin Müslüman edilmesi bir fetih değil, bir dönüştürme iddiası — düşmanı yok etmek değil, kazanmak.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Beni bednâm edüb saldın cihâna

   Dü çeşmim zâr ü giryân eyleyen Şâh

   1Beni kötü adlı edip cihana saldın;

   2iki gözümü inleyen ve ağlayan eden Şah.

   Övgünün ortasında bir şikâyet: rezil eden de sensin. Ama şikâyet suçlama değil, melâmet tavrının bir parçası — kötü ad, yolun bedeli sayılıyor. Şahın hem yücelten hem alçaltan olması, gazelin gerilimini kuruyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Enelhak çağırub Mansûr dâre

   Yine râzını pinhân eyleyen Şâh

   1Mansûr'u “Enelhak” diye bağırtıp darağacına gönderen,

   2yine de sırrını gizli tutan Şah.

   Hallâc-ı Mansûr'un “Ben Hakk'ım” demesi ve asılması, tasavvufun en çok anılan hikâyesidir. Beytin inceliği ikinci dizede: sır söylendi ama yine de gizli kaldı — yani söylenen şey anlaşılmadığı için hâlâ sır. İdam, açıklamanın değil anlaşılmamanın sonucu.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Şu deşt erzende Selmân Fârisî'yi

   Alub arslandan ihvân eyleyen Şâh

   1Şu değersiz çölde Selmân-ı Fârisî'yi

   2alıp aslandan kardeş eden Şah.

   Selmân-ı Fârisî, Ehl-i Beyt'e sonradan katılan ve “bizdendir” denen İranlı sahabîdir. “Aslan” Hz. Ali'nin sıfatı; beyit bir yabancının kardeş sayılmasını anlatıyor. Alevî-Bektaşî yolunun soyla değil ikrarla kurulduğu fikri buradan geliyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Hatâyî gice gündüz şah çağırur

   Yarın mahşerde dîvân eyleyen Şâh

   1Hatâyî gece gündüz “şah” diye çağırır;

   2yarın mahşerde divan kuran Şah.

   Mahlas beyti zamanı en uzağa taşıyor: mahşer. Divan hem mahkeme hem şiir kitabı demek; şair kendi divanını yazarken mahşerdeki divanı anıyor. Redif son kez geldiğinde şah artık ne sevgili ne hükümdar — hesabı görecek olan.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle