Bihamdillâh Yine Bir Hoş Demim Var

Beş beyit boyunca şair neye sahip olduğunu sayıyor: bir dem, bir iç âlem, bir gam, bir nem, bir matem. Sahip olunan her şey giderek küçülüyor ve gazel sonunda yasla kapanıyor.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Bihamdillâh yine bir hoş demim var

   Ferâgat âleminde âlemim var

   1Allah'a hamdolsun, yine hoş bir demim var;

   2vazgeçiş âleminde bir âlemim var.

   “Dem” hem an hem soluk, Bektaşî dilinde ise mecliste paylaşılan içkidir; açılış üçünü birden şükre bağlıyor. İkinci dize “âlem”i iki ayrı anlamda tekrarlıyor: vazgeçilen dünya ve o vazgeçişin kurduğu özel dünya. Bundan sonraki her beyit, sahip olunan bir şeyle bitecek.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Dü âlem işret ü ayşına virmem

   Derûn-i dilde cânâ bir gamim var

   1İki dünyanın eğlencesine, keyfine değişmem;

   2ey can, gönlümün içinde bir gamım var.

   Teklif edilen şey iki dünyanın tamamı ve karşılığında elde tutulan tek şey bir keder; bu takas ancak gam sevgilinin varlık işareti sayılırsa anlamlı olur. “Dü âlem” bir şiirin anabileceği en büyük yekûndur, bedel olarak tam da bunun için seçilmiştir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Cihânın az u çoğundan geçelden

   Gönülde sanma kim bîş ü kemim var

   1Dünyanın azından çoğundan geçtim geçeli

   2gönlümde eksik fazla bir şey olduğunu sanma.

   “Az u çok” ile “bîş ü kem” aynı şeyi biri Türkçe biri Farsça söylüyor; biri dış dünya, öteki iç dünya için kullanıldığından beytin simetrisi doğrudan iddianın kendisi oluyor. Ferâgat burada daha aza sahip olmak değil, artık saymamak olarak tarif ediliyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Salındırmaz muhîti kirpiğine

   Benim cism-i terimde bir nemim var

   1Kirpiğine okyanusu salındırmaz;

   2benim ıslak bedenimde bir nem var.

   Beyit ölçeği küçültüyor: koca bir denizi kirpiğe asmak mümkün değil, ama bir nem taşınabilir. Âşığın iddiası böylece gerçekten taşınabilecek boyuta indiriliyor. “Nem” kelimesi dem, âlem, gam, kem diye giden kafiye zincirinin en küçük halkası olarak düşüyor — küçültmenin amacı da bu.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Duhân-ı âha sertâpî boyandım

   Yetim âh itmeyim mi mâtemim var

   1Âhın dumanına tepeden tırnağa boyandım;

   2Yetim, âh etmeyeyim mi, matemim var.

   Âhın dumanı klasik bir imgedir, ama “boyandım” onu bedenin tamamını kaplayan bir boya işlemine çeviriyor ve son kelimedeki yasın karasını hazırlıyor. Ergun, Yetim'in şeyhinin ölümünden ne kadar sarsıldığını kaydeder; buradaki matemin sebebi söylenmiyor, tarih veren tek şey mahlas.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle