Yetim Ali Çelebi

Yetim Ali Çelebi kimdir?

Yetim Ali Çelebi, mahlasını bazen “Yetîm” bazen “Yetîmî” diye kullanan 16. yüzyıl şairidir; asıl adı Ali'dir. Babası yeniçeri ocağında turnacıbaşı olduğu için Turnacıbaşızâde diye de anılır. Sadettin Nüzhet Ergun onu Kalenderîler arasında sayar; TEİS maddesi divan şairi olarak kaydeder ve kalenderliğini bir murabbaında açıkça söylediğini belirtir.

Mahlasının kaynağı kesin değildir. Fuad Köprülü, “Yetîm”in abdallıkla ilgili olabileceğini, abdalların kendilerine Seyyid Gazi Yetîmleri dediklerini ve bu çevrede yetişen bazı şairlerin Yetîmî, Hüseynî gibi mahlaslar aldıklarını ileri sürer. Arşiv bu açıklamayı bir tahmin olarak kaydeder.

Hayatı ve yaşadığı çevre

İstanbul'da doğdu. Doğum yılı belli değildir; Kanûnî'ye sunduğu arzuhalinde II. Bâyezîd ve I. Selîm'e yirmi yıl hizmet ettiğini söylediği için doğumu yaklaşık 1480 diye tahmin edilir. Babasının görevi dolayısıyla yeniçeri ocağına katıldı, bir süre burada durdu ve kaynakların kaydına göre içkiye düşkünlüğü sebebiyle ocaktan ayrıldı.

Ardından tasavvufa yöneldi ve devrin âlim şeyhlerinden Karamanlı Şeyh Cemâleddin İshak'a derviş oldu; onun hankahında on beş yıl kadar hizmet etti. Şeyh 940/1533'te ölüp Sütlüce'ye gömülünce mezarının yakınında kendine bir mesken edinip inzivaya çekildi. Ergun bir kalenderhane “uyandırdığını” bildirir ve kalenderliği anlatan murabbaının şeyhinin vefatından ne kadar müteessir olduğunu gösterdiğini söyler; murabbaın son bendinde geçen “Pîr Cemal” bu şeyhtir.

Deniz hayatı biyografisinin en tartışmalı kısmıdır. Ergun, şairin “Seyyidi Ali Çelebi ile Hint seferinde” bulunduğunu yazar. Ne var ki Seydî Ali Reis'in Hint seferi 1553-1557 arasındadır, yani şairin ölümünden sonrasına düşer; TEİS maddesi onu Seydî Ali Reis'in himayesinde Güney İtalya'daki Pulya ve Preveze deniz savaşlarına yerleştirir. Arşiv iki kaydı da aktarır ve Hint seferini bir hüküm olarak değil, Ergun'un ifadesi ve tarih sorunuyla birlikte anar. Bu deniz döneminin sonucu şiirine kalmıştır: gemici terimleriyle yazdığı kıt'a-i kebîre, Âgehî'den on beş yirmi yıl önce yazılmış olmasıyla ve “Barbaros” kelimesinin geçtiği en eski Türkçe belge sayılmasıyla anılır.

Sonraki yıllarda hâlini anlatan bir mesnevi yazıp Kanûnî'ye sundu, padişahın ihsanıyla silahdar bölüğüne alındı ve pek çok sefere katıldı. 955/1548'de Van seferine katılmadığı için ulûfesi kesildi. Ölümü 960 yılındadır; bu hicrî yıl 1552 sonu ile 1553 sonu arasına düştüğü için Ergun 1552, TEİS 1553 der. Arşivde 1553 yazıldı ve kaynak farkı burada belirtildi.

Şiir anlayışı ve dili

Yetim'in şiirinde tekrar bir süs değil, bir karar biçimidir. Kalenderlik murabbaında altı bendin dördüncü dizesi hep aynıdır — “Gel kalender olalım terk-i diyâr eyleyelim” — ve her bent bu tek cümleye başka bir gerekçe hazırlar: vakarı bırakmak, dünyayı rüya saymak, bedeni ödünç giysi bilmek, keçeye bürünmek, töreyi ayak bağı saymak, şeyhin ardından yola çıkmak. Nakarat böylece kararın kendisi, bentler de kararın sebepleri olur.

İkinci belirgin yanı ölçeği küçültmesidir. “Bihamdillâh” gazelinde beş beytin her biri sahip olunan bir şeyle biter ve o şeyler giderek küçülür: bir dem, bir iç âlem, bir gam, bir nem, bir matem. Kirpiğe okyanus asılamaz ama bir nem taşınabilir; şair iddiasını taşınabilir olanla sınırlar. TEİS'in “sanat kaygısına düşmeden, yapmacıksız bir üslup” dediği şey büyük ölçüde bu ölçü tutmadır.

Üçüncüsü Türkçeyi öne alması ve somut kelimeyi tercih etmesidir. Keçe, baş açık, yalın ayak, don, dem gibi kelimeler ağır terimlerin yerini tutar; şehir adları bile soyut bir gurbetin değil, gerçek bir güzergâhın işaretidir — Şîrâz, Buhârâ, Semerkand. Aynı eğilim gemici terimleriyle yazdığı manzumede uç noktasına varır: orada mesleğin kendi sözlüğü doğrudan şiirin malzemesi olur.

Başlıca eserleri ve şiirleri

• Dîvânİki nüshası bilinir: Atatürk Üniversitesi Seyfettin Özege Kütüphanesi nr. 18949 ve Süleymâniye Kütüphanesi Hacı Mahmud Efendi nr. 3298'deki Divanlar Mecmuası'nın 61-103. varakları. İçinde 1 kaside, 35 kıt'a, 3 terkib-i bend, 1 terci'-i bend, 3 murabba, 1 nazm, 4 mesnevi ve 220 gazel bulunur.
• Lüccetü'l-AhbârBarbaros Hayreddin Paşa ile Oruç Reis'in gazalarını anlatan mesnevi. Paşanın isteğiyle yazılmaya başlanmış, iki bin beyit kadar yazılmışken paşanın ölümüyle yarım kalmıştır; bugün elimizde değildir, örnek beyitleri tezkirelerden bilinir.
• Gemici terimleriyle kıt'a-i kebîreDenizcilik ıstılahlarıyla yazılmış, anlaşılması güç ve söz oyunlarıyla dolu bir manzume. Bu türün Âgehî ile başladığı söylense de Yetîmî ondan on beş yirmi yıl önce yazmıştır; “Barbaros” kelimesinin geçtiği en eski Türkçe belge kabul edilir.
• Bektaşî Şairleri ve NefesleriArşivdeki üç metnin kaynağı bu derlemedir: Sadettin Nüzhet Ergun Yetim Ali Çelebi bölümüne bir murabba, bir gazel ve “Kul Yetim” mahlaslı bir nefes koymuştur; metinler Türkçe Vikikaynak'taki 144432 numaralı sürümden aktarılmıştır.Arşivdeki ilgili şiirleri gör →

Edebiyat tarihindeki yeri

Yetim Ali Çelebi bugün iki ayrı listede birden anılıyor. Divan şiiri tarihinde gemici terimleriyle şiir yazanların öncüsü sayılıyor; bu damarın Âgehî ile başladığı yolundaki yaygın kanaat, onun daha erken tarihli kıt'ası yüzünden düzeltilmiş durumda ve aynı manzume “Barbaros” kelimesinin geçtiği en eski Türkçe belge olarak dil tarihine de girmiş. Tekke şiiri tarafında ise adı Kalenderîlikle birlikte anılıyor: Ergun onu Bektaşî derlemesine alırken kalenderlik murabbaını dayanak yapmış, o murabba da şairin şeyhini kaybettikten sonraki hâlinin kaydı sayılmıştır. İki liste arasındaki bağ üslubudur — külfetsiz, Türkçesi ağır basan, somut kelimeyi seçen bir söyleyiş. Arşivde “Kul Yetim” mahlaslı nefesin atfının kesin olmadığı ayrıca belirtilir, çünkü Ergun'un kendisi de bu metin için yalnız ihtimalden söz eder.