Bilmeyen İnsan Değil Billâh Bu Cânın Kadrini

“Kadrini” redifi üstüne kurulu yedi beyitlik bir gazel. Her beyit, bir şeyin değerini kimin bilemeyeceğini söyleyerek ilerler: acı çekmeyen dertliyi, nâmert merdi, münkir dervişi tanıyamaz. Mahlas beytinde ölçü sözün kendisine döner.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Bilmeyen insan değil billâh bu cânın kadrini

   Gitmeden bilmek gerek rûh-i revânın kadrini

   1Vallahi, bu canın değerini bilmeyen insan değildir

   2Gitmeden önce, akıp giden ruhun değerini bilmek gerek

   Matla insanlığı bir bilgiye bağlar: canın kadrini bilmeyen, insan sayılmaz. İkinci dize buna bir de süre koyar — “gitmeden”, yani ölüm gelmeden. “Rûh-i revân” zaten akıp giden ruh demektir; ismin içindeki hareket, mühletin kısalığını dizenin kendisine yerleştirir.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Lûtf u ihsân eyleyen dâr-ı fenâ içre müdâm

   Lâcerem oldur bilen dâr-ül-hakanın kadrini

   1Fâni yurdun içinde durmadan lütuf ve ihsanda bulunan

   2Şüphesiz odur, Hak yurdunun değerini bilen

   Beyit iki yurdu karşı karşıya koyar: geçici olan dâr-ı fenâ ile kalıcı olan. Ölçüt inanç değil davranıştır — ebedî yurdun kıymetini bilen, bunu bu dünyada eli açık olmakla gösterir. Kaynaktaki “dâr-ül-hakanın” dizgisi korundu; kafiye “dârü'l-bekā” okunuşuna da elverir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Serbeser cismini vîrân etmeyen tâ aşk ile

   Bilmemiştir gevher-i genc-i nihânın kadrini

   1Bedenini aşkla baştan başa yıkmayan

   2Gizli hazinenin cevherinin değerini bilmemiştir

   “Genc-i nihân”, “gizli bir hazineydim, bilinmek istedim” kudsî sözüne dayanan mazmundur. Beyit o hazineye giden yolu yıkımdan geçirir: cevheri bulmak için binayı yıkmak gerekir, çünkü hazine cismin altındadır. Aşk burada süs değil, kazma işlevindedir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Çekmeyen derd ü belâ vü mihnet ü hicran gamin

   Ol ne bilsün derdmend-i nâtüvânın kadrini

   1Dert, belâ, sıkıntı ve ayrılık gamı çekmemiş olan

   2O, güçsüz dertlinin değerini ne bilsin

   İlk dize dört acıyı üst üste yığar ve “vü” bağlarıyla nefes aldırmaz; ikinci dize bu yığının ne işe yaradığını söyler. Acı burada erdem değil, ölçü aletidir: dertliyi ancak dert çekmiş olan tartabilir. Kaynaktaki “gamin” dizgisi olduğu gibi bırakıldı.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   İsteme her şûm-i nâmerd ile nâdandan kerem

   Hem yine merdan bilür merd-i Hudâ'nın kadrini

   1Her uğursuz nâmertten ve cahilden cömertlik bekleme

   2Yine mertlerdir Hak erinin değerini bilen

   Beyit önce bir yasak koyar, sonra gerekçesini verir. “Merd” kökü ikinci dizede üç kez döner — nâmerd, merdan, merd-i Hudâ — ve tanımayı cinsiyet değil aynı soydan olmak belirler: kıymeti bilen ile bilinen aynı sözcükten türer.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Bunca devran geldi geçti bilmedi münkir henûz

   Derviş-i bîçâre-i ehl-i duâanın kadrini

   1Bunca zaman gelip geçti, inkârcı hâlâ bilmedi

   2Dua ehli çaresiz dervişin değerini

   “Henûz” sözcüğü beyti bugüne bağlar: geçen bunca devir inkârcıyı eğitmemiştir. İkinci dizede dervişin sıfatları üst üste dizilir — çaresiz, dua ehli — ve bu zayıflık listesi tam da görülmeyen şeyi tarif eder. Kaynaktaki “duâanın” dizgisi korundu.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Ey Kalender râzını keşf etme her nâmahreme

   Değme can bilmez, bilirsin bu beyânın kadrini

   1Ey Kalender, sırrını her yabancıya açma

   2Sıradan can bilmez; bu sözün değerini sen bilirsin

   Makta, gazelin ölçüsünü gazelin kendisine çevirir: değeri ölçülen artık can, hazine ya da derviş değil, “bu beyân”, yani okunan şiirdir. Şair kendi kendine seslenerek sırrı saklamasını söyler; böylece redif, sustuğu yeri de değerlendirmiş olur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle