Hûn-ı ciger ki gamzesini mest-i nâz eder

Sevgilinin yan bakışıyla açılan, dördüncü beyitte birden toplumsal bir lanete dönen gazel. Sırrı ele veren gözyaşından güneşin yanağa yenilişine, faziletsiz makam sahibinden vahdet darağacına uzanıyor.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Hûn-ı ciger ki gamzesini mest-i nâz eder

   Bîgâne âşinâ demeyip keşf-i râz eder

   1Onun yan bakışını naz sarhoşu eden şey ciğer kanıdır;

   2yabancı dost ayırmadan sırrı herkese açar.

   Kanlı gözyaşı âşığın gizlediği şeyi dışarı taşıran tanıktır; beyit onu hem sevgilinin bakışını sarhoş eden içki hem sırrı ifşa eden gammaz yapıyor. Bîgâne ile âşinâ karşıtlığı, ele verilen sırrın kime gittiğinin artık seçilemediğini söyler.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Dâm-ı belâ-yı perçemine kayd olan göñül

   Tig-ı kazâ-yı gamzene arz-ı niyâz eder

   1Perçeminin bela tuzağına bağlanan gönül,

   2gamzenin kaza kılıcına yalvarışını sunar.

   Divan mazmunlarında saç tuzak, gamze kılıçtır; beyit ikisini bir mahkeme sahnesine bağlar. “Kayd” hem bağ hem tutuklama kaydıdır, “arz-ı niyâz” ise resmî bir dilekçe deyimi — tutsak gönül kendisini kesecek kılıca dilekçe veriyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Bir zerre tâbiş-i ruhunu görse âftâb

   Tâ haşre dek vesîle-i sûz u güdâz eder

   1Güneş, yanağının parıltısını bir zerre görse

   2kıyamete kadar yanıp erimesine bahane eder.

   Zerre ile âftâb divan şiirinin en küçük ile en büyüğü gösteren çiftidir; burada büyük olan yeniliyor. Güneşin yanmasına sebep artık kendi ateşi değil, gördüğü bir kırıntıdır; sûz u güdâz da hem yanma hem eriyip akma demektir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   La'net o merd-i muhteşem-i bî-fazîlete

   İkbâl-i dehri vâsıta-i imtiyâz eder

   1Lanet olsun o görkemli ama faziletsiz adama:

   2dünyanın kendisine güler yüz göstermesini ayrıcalık aracı sayar.

   Aşk gazelinin ortasında hedef değişir: görkemli fakat faziletsiz kişiye lanet edilir. Sorun makamın kendisi değil, dünyanın verdiği ikbali kişisel üstünlük ve ayrıcalık saymaktır. ‘Muhteşem / bî-fazîlet’ karşıtlığı, ihtişam ile değersizliği aynı kişide toplar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Ekrem o dil ki cilvegeh-i haktır ânı aşk

   Ber-dâr-dâr-ı vahdet edip ser-firâz eder

   1Ey Ekrem, hakkın göründüğü yer olan o gönlü aşk

   2vahdet darağacına çekerek başını yüceltir.

   Aşk, Hakk'ın görünme yeri olan gönlü ‘dâr-ı vahdet’e çekip başını yüceltir. ‘Ber-dâr’ asılmayı, ‘ser-firâz’ başı yüce olmayı aynı cümlede buluşturur; ceza ile yücelme yan yana gelir. Metinde adı geçmeyen tarihsel bir kişi yoruma eklenmez.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle