Kalender Abdal

Kalender Abdal kimdir?

Kalender, 16. yüzyılda yaşamış bir Bektaşî şairidir. Adı bir mahlastır ve aynı zamanda bir derviş tipini, dünya kaygısını bırakmış kalenderî dervişi anlatır; bu yüzden şairin kimliğiyle sıfatı kolayca birbirine karışır. Şiirlerinin bir kısmı “Kalender Abdal” mahlasıyla kayıtlıdır.

Hayatına dair belge yok denecek kadar azdır: tezkireler ondan söz etmez, doğum ve ölüm tarihi bilinmez. Bilinen her şey metinlerden gelir — eski mecmualara girmiş gazelleri ve nefesleri, hem aruzu hem heceyi kullanan, hem Ehl-i beyt sevgisini hem Hurufî harf düşüncesini işleyen bir şair gösterir.

Hayatı ve yaşadığı çevre

Kalender'in hayatı hakkında bugün elde olan tek yakın kayıt, Sadettin Nüzhet Ergun'un “Bektaşî Şairleri ve Nefesleri” adlı derlemesindeki nottur. Ergun açıkça “Tezkirelerde hayatı hakkında malûmata tesadüf edemedim” der; şairi tanıtırken elinde tek bir biyografik kaynak yoktur, yalnız şiirleri vardır.

Yüzyılı belirleyen delil de metinlerin kendisidir: Ergun, şiirlerine 16. yüzyılda yazılmış birden çok mecmuada rastlandığını bildirir ve bunu şairin o yüzyılın Bektaşîlerinden olduğuna “kuvvetli bir delil” sayar. Şiirlerin dolaştığı yer, şairin yaşadığı zamanı belirlemiştir.

Kimliği konusunda bir de ihtimal vardır ve ihtimal olarak kalmıştır. Ergun, bu şairin Kanûnî devrinde bir isyan töhmetiyle öldürülen Hacı Bektaş dergâhı postnişini Kalender olabileceğini söyler; Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü de “Kalender Abdal” maddesinde aynı özdeşliği ihtimal kaydıyla anar. Bu kabul edilirse şair, 1527 ayaklanmasının önderi Kalender Çelebi ile aynı kişi olur. Kesin bir kanıt bulunmadığı için bu arşivde şaire tarih yazılmamış, yalnız yüzyıl kaydedilmiştir.

Aynı belirsizlik “Kalender Abdal” mahlası için de geçerlidir. Ergun, hece ölçüsüyle yazılmış ve bu mahlası taşıyan nefeslerin de aynı şaire ait olabileceğini söyler, ama bunu bir tahmin olarak sunar. Burada yayımlanan altı metin, Ergun'un derlemesinde tek bir şair başlığı altında toplanmış hâliyle alınmıştır; beşi “Kalender”, biri “Kalender Abdal” mahlaslıdır.

Şiir anlayışı ve dili

Kalender iki ölçüyü de kullanır ve her birine ayrı bir iş yaptırır. Aruzla yazdığı gazellerde redif bir düşünce aracıdır: “kadrini”, “demesinler”, “devrânıdır”, “oku” gibi tekrarlar beyitten beyte anlam değiştirerek şiiri ilerletir. Heceyle yazdığı nefeste ise ölçü anlatıya hizmet eder, dörtlükler bir törenin adımlarını sırayla döker.

Şiirinin merkezinde okunacak bir insan vardır. Hurufî düşünce onda süs değil yöntemdir: sevgilinin yüzü bir mushaf gibi ele alınır, kaş ve göz birer harf sayılır, Fâtiha ile Âdem'e isimlerin öğretildiğini bildiren âyet yüzün parçalarına karşılık getirilir. “Fâ ü dâd ü lâm” gibi bir dize, okuma anahtarını doğrudan okurun eline verir.

Öğüt söylediğinde tonu değişir ve muhatabını dikkatle seçer. Dervişi savunan müseddesi yoksula değil hüner sahibine ve zâhide seslenir; unvan dağıtımını denetleyen gazeli “demesinler” redifiyle bütün topluma bakar. Bu şiirlerde ceza fiziksel değildir — verilecek ya da geri alınacak olan addır, mahlas beyitlerinde şair kendi adını da aynı şartın altına koyar.

Başlıca eserleri ve şiirleri

• Bektaşî Şairleri ve NefesleriSadettin Nüzhet Ergun'un derlemesi (İstanbul Maarif Kitaphanesi). Kitabın Kalender faslında, eski mecmualardan alınmış altı şiiri bir arada yayımlanmıştır. Şairin müstakil bir divanı ya da mürettep bir eseri bilinmiyor.Arşivdeki ilgili şiirleri gör →

Edebiyat tarihindeki yeri

Kalender'in etkisini ölçecek bir gelenek zinciri kurulamıyor; şair, adının kaldığı ama hayatının kaybolduğu kayıtlardan biridir. Şiirlerinin 16. yüzyıl mecmualarında dolaşması, kendi çağında Bektaşî çevrelerinde okunduğunu gösterir. Bugünkü bilinirliği tümüyle Sadettin Nüzhet Ergun'un derlemesine ve o derlemeden aktarılan Vikikaynak kayıtlarına dayanır; şiirlerinden birinin bazı mecmualarda Hatâyî'ye mal edilmesi, metinlerinin bu repertuvar içinde ne kadar serbest dolaştığını da gösterir.