Bin sûret gösterir rümûz-i eşyâ

Şiir varlığın işaretlerini okunacak bir kitap gibi görür; aşk meydanına baş koymayı ve nefsi denetlemeyi öğütler, dünyayı her şeyi öğüten değirmene ve su üstündeki kabarcığa benzeterek Ömer’i kendine dönmeye çağırır.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Bin sûret gösterir rümûz-i eşyâ

   Doğup her bir yüzden mâhitâb ancak

   1Varlıkların işaretleri bin suret gösterir;

   2her bir yüzden yalnız ay ışığı doğar.

   Eşyanın işaretleri tek bir görünüşe kapanmaz, bin surette belirir. Her yüzden ay ışığının doğması, çok sayıdaki biçimin ortak bir aydınlığa açıldığını söyler; yorum bunun ötesinde kesin bir öğreti adı koymaz.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Derlerdi âdeme Nüsha-i kübrâ

   Okumağa muhtâc bir kitâb ancak

   1İnsana ‘büyük nüsha’ derlerdi;

   2ama o da okunmaya muhtaç bir kitaptır.

   İnsan ‘nüsha-i kübrâ’, yani büyük örnek veya büyük kitap diye anılır; yine de okunması gerekir. Yücelten ad ile okuma ihtiyacı yan yana gelince insan hem anlam taşıyan hem anlamı kendiliğinden açık olmayan metne dönüşür.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Komayan meydân-ı aşka serini

   Bulamaz kendinde aşk eserini

   1Aşk meydanına başını koymayan

   2kendisinde aşktan bir iz bulamaz.

   Aşk meydanına baş koymak, benliği ve canı ortaya sürmeyi anlatır. Bunu yapmayanın kendi içinde aşk izi bulamayacağı söylenerek deneyim ile sonuç doğrudan bağlanır; söz yalnız dışarıdan hayranlığı yeterli saymaz.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Hak’kı bulmaklığa nefs ejderini

   Zabt ü rabteylemek çok hisâp ancak

   1Hakk’ı bulmak için nefis ejderini

   2zapt edip bağlamak büyük bir hesaptır.

   Nefis ejderha biçiminde büyütülür ve Hakk’ı bulmanın önündeki güç olarak gösterilir. Onu zapt edip bağlamak ‘çok hesap’, yani ağır ve ciddi bir iş sayılır; günümüz Türkçesi kolay başarı vaadi eklemez.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Zabt elinde olan hoşça zevkeder

   Cihan gavgasına baş koşup nider

   1Kendini denetimi altında tutan hoşça zevk eder;

   2dünya kavgasına baş koyup ne yapsın?

   Denetimi elinde tutan kişi dünyadaki zevki ölçülü biçimde yaşar; cihan kavgasına baş koymayı gereksiz bulur. Birimdeki soru, dünyadan tümüyle kaçışı değil, onun gürültüsüne teslim olmamayı öne çıkarır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Çün kurusu yaşı demez harceder

   Âlem bir misâl-i âsiyâb ancak

   1Çünkü kuru yaş ayırmadan harcar;

   2âlem ancak bir değirmen örneğidir.

   Kuru ile yaşı ayırmadan harcayan güç, hemen ardından değirmene benzetilen âlemdir. Değirmen önüne geleni öğütür; bu imge dünyanın seçmeden tüketmesini anlatır, özneyi belirli bir insan davranışına daraltmaz.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Bu dünyâ zevkına ben dem demezem

   Bârigâh-ı kevni muhkem demezem

   1Ben bu dünya zevkine ‘bir an’ demem;

   2varlık sarayını sağlam saymam.

   Şair dünya zevkine ‘dem’ adını bile vermek istemez ve varlık sarayını sağlam saymaz. Sürenin küçültülmesi ile yapının güvensizliği birleşir; geçicilik hem zaman hem mekân üzerinden kurulmuş olur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
8. 8

   Bir kaç demine de herdem demezem

   Su üzre kurulmuş bir habâb ancak

   1Onun birkaç anına da ‘her zaman’ demem;

   2o, su üstünde kurulmuş bir kabarcıktır.

   Birkaç kısa anı ‘her zaman’ saymayı reddeden söz, dünyayı su üzerindeki kabarcığa benzetir. Kabarcık görünür ama dayanıksızdır; yorum yalnız bu açık geçicilik imgesini izler, kesin bir kozmoloji eklemez.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
9. 9

   Âşık Ömer bes yeter var sen

   Kendi kendine gel nasîhat ver sen

   1Âşık Ömer; ‘bes yeter var sen’—

   2kendine gel, kendi kendine öğüt ver.

   Mahlaslı ilk dizedeki ‘bes yeter var sen’ devrik yüzeyi ek tanık olmadan ‘git’ emrine çevrilmez ve tırnak içinde korunur. İkinci dizedeki açık buyruklar ise kendine gelmek ve kendi kendine öğüt vermektir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
10. 10

    Bin yıl cihan varın görüp geçirsen

    Âkıbet dîdeler bir türâb ancak

    1Dünyanın varını bin yıl görüp geçirsen de

    2sonunda gözler ancak bir parça topraktır.

    Dünya varlığını bin yıl görmek bile sonu değiştirmez: gözler toprağa döner. Uzun ömür ihtimaliyle küçük bir toprak parçası karşılaştırılır; nasihat, kalıcılık sanısını bedensel son üzerinden kapatır.

    ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle