Daha senden gayrı âşık mı yoktur

Şair kendi gönlüne çıkışan beş dörtlük. “Deli gönül” hitabı her dörtlüğün sonunda bir emirle birleşir — say, duy, sor, yor — ve nasihat sonunda şairin kendi üstüne döner.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Daha senden gayrı âşık mı yoktur

   Nedir bu telaşın vay deli gönül

   Hele düşün devr-i adem’den beri

   Neler gelmiş geçmiş, say deli gönül

   1Senden başka âşık kalmadı mı sanki

   2Nedir bu telaşın, vay deli gönül

   3Bir düşün, Âdem'in çağından bu yana

   4Neler gelip geçmiş, say deli gönül

   Şiir bir azarla açılıyor ama azarlanan başkası değil, şairin kendi gönlü. İlk soru âşıklığın biricikliğini elinden alır; ardından ölçek birden insanlığın başlangıcına genişler. “Say” emri retoriktir: sayılamayacak kadar çok olduğu bilinsin diye verilir.

   Bütün dörtlük yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Şu fâni dünyada umudunu yüz

   İnanmazsan var kitaba yüz be yüz

   Evin mezaristan, malın bir top bez

   Daha duymadınsa duy deli gönül

   1Şu geçici dünyada umudunu kes

   2İnanmıyorsan git kitaba yüz yüze bak

   3Evin mezarlık, malın bir top bez

   4Hâlâ duymadıysan duy deli gönül

   Dörtlük “yüz” kelimesini üç ayrı işte çalıştırır: kesmek anlamındaki fiil, çehre ve yüz sayısı çağrışımı. Üçüncü dize mülkiyeti iki kalemde tasfiye eder — ev mezarlığa, mal kefen bezine iner. Ölçü değil muhasebe: insanın elinde kalanın envanteri çıkarılıyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Günde bir yol duman çöker serime

   Elim ermez gidem kisbü kârıma

   Kendi bildiğine doğrudur deme

   Var iki kâmile sor deli gönül

   1Günde bir kez başıma duman çöker

   2Elim ermez ki işime gücüme gideyim

   3Kendi bildiğini tek doğru sayma

   4Git iki olgun kişiye danış, deli gönül

   Genel nasihat burada bir anda şairin kendi gününe iner: geçim derdi, işe gidememek. “Kisbü kâr” kazanç ve emeğin ikilemesidir. Son dize halk şiirinin kadim uyarısıdır — kendi aklına güvenme, sorup danış; “iki kâmil” sayısı tanıklık gerektiren bir ölçü gibi konur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Gördüm iki kişi mezar eşiyor

   Gam gasavet gelmiş, boydan aşıyor

   Çok yaşayan yüze kadar yaşıyor

   Gel de bu dünyayı yor deli gönül

   1Gördüm, iki kişi mezar kazıyor

   2Gam ve sıkıntı gelmiş, boyumu aşıyor

   3Çok yaşayan olsa olsa yüz yaşına varıyor

   4Gel de bu dünyayı bir yorumla, deli gönül

   Bir önceki dörtlükteki “iki kâmil” burada mezar kazan “iki kişi”ye dönüşür; öğüt verenin yerini işi bitiren alır. Kazılan çukurun derinliği ile gamın boyu aynı ölçüde buluşur. “Yor” hem yorumla hem de altından kalk demektir; şair gönlünü çözemeyeceği bir işe çağırıyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Mevla’m kanat vermiş uçamıyorsun

   Bu nefsin elinden kaçamıyorsun

   Ruhsatî dünyadan geçemiyorsun

   Topraklar başına vay deli gönül

   1Mevlâ'm kanat vermiş, uçamıyorsun

   2Nefsinin elinden kurtulamıyorsun

   3Ruhsatî, dünyadan vazgeçemiyorsun

   4Toprak olsun başına, vay deli gönül

   Üç dize aynı olumsuz ekle biter — uçamıyorsun, kaçamıyorsun, geçemiyorsun — ve beceriksizliği kafiyeye dönüştürür. Kanat verilmişse kusur verende değil kuldadır. Mahlas dizesinde muhatap ile şair birleşir: baştan beri paylanan “deli gönül” Ruhsatî'nin kendisidir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle