Bir Güzele Tutkunum

Bir güzele tutulan söyleyen gece gündüz kavuşmayı bekler; sevgili onu bırakıp başkalarına yönelmek ister. Zamanın güzellerinde vefa olmadığını söylese de kendi onuru yüzünden sevgiliyi terk edemez. Sevgili bazen lütufla can verir, bazen Nemrut gibi yüz çevirir; âşık pervane gibi yanar. Son bölüm güzelliğin geçiciliğini ve mahşerin yakınlığını hatırlatır, hakkı Tanrı’ya bırakma söylemiyle kapanır.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Bir cenâna mübtelâyım âh ü zârım var benim

   Gice gündüz vuslatına intizârım var benim

   1Bir güzele tutulmuşum, ahım ve feryadım var;

   2Gece gündüz ona kavuşmayı bekliyorum.

   Tutkunluk ilk anda ah ve feryatla birlikte anılır; sevginin neşesinden önce onun çıkardığı ses duyulur. Gece gündüz kavuşmayı beklemek, isteğin belirli bir saate sığmadığını ve bütün gündelik zamanı kapladığını gösterir.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   bendesin terkeyleyüp ağyâra yâr olmak diler

   Cevr ü istiğnâsı çok hercâyi yârım var benim

   1Kulunu bırakıp başkalarına sevgili olmak istiyor;

   2Eziyeti ve ilgisizliği çok, hercai bir sevgilim var.

   Sevgilinin kendi kulunu bırakıp başkalarına yönelmek istemesi sadakat bağını açıkça bozar. Cevr, istiğna ve hercailik art arda gelerek sorunu tek bir davranıştan çıkarır, değişken ve ilgisiz bir karakter niteliğine dönüştürür.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Bu zamâne dilberinden sanmanız olur vefâ

   Salınup bîgânelerle âşıka eyler cefâ

   1Bu zamanın güzellerinden vefa beklemeyin;

   2Salınıp yabancılarla gezer, âşığa eziyet eder.

   Söyleyen yalnız kendi sevgilisini değil zamanın bütün güzellerini vefasızlıkla suçlayan geniş bir hüküm kurar. Yabancılarla salınarak gezme ve âşığa cefa etme, bu hükmü görünür bir toplumsal sahneye bağlar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Yok güzellerde hakîkat söylenür kaftan kafa

   Ben seni terkedemem ırz ile ârım var benim

   1Kaftan kafa söylenir: güzellerde gerçeklik yoktur;

   2Ben seni terk edemem, onurum ve utanma duygum var.

   Kaftan kafa biçimi tarihî dizede kapalı bir söyleyiş olarak korunur; günümüz Türkçesi onu kanıtsız bir deyime dönüştürmez. Açık ikinci dize, sevgiliyi terk etmeyi onur ve utanma duygusuna aykırı sayar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Gâhi gâhî rahmedüp lûtf ile eyler iltifât

   Sanasın bu mürde cismime verir tâze hayât

   1Bazen merhamet edip iyilikle iltifat eder;

   2Sanki bu ölü bedenime yeniden hayat verir.

   Sevgilinin ara sıra gösterdiği merhamet, sürekli cefanın içinde kısa fakat güçlü bir değişim yaratır. İltifatın ölü bedene taze hayat vermesi, küçük bir yakınlığın âşık üzerindeki diriltici etkisini abartılı ama açık biçimde gösterir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Vakt olur kim yüz çevirüp oluyor Nemrut sıfât

   Yanarım pervâne veş şem’inde nârım var benim

   1Bazen de yüz çevirip Nemrut yaradılışlı olur;

   2Mumunda pervane gibi yanarım, ateşim var.

   Yüz çeviren sevgilinin Nemrut’a benzetilmesi merhametin yerini zulmün aldığını bildirir. Âşık kendisini onun mumunda yanan pervane sayarak kaçmak yerine aynı ateşe çekildiğini ve yanışı sevginin ayrılmaz parçası kabul ettiğini söyler.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Aşk gümânın çekmeyenler âşıka ta’n etmede

   Bâki sanma hüsnünü günden güne hâr etmede

   1Aşk sıkıntısı çekmeyenler âşığı ayıplar;

   2Güzelliğini kalıcı sanma, günden güne harcanıyor.

   Aşk acısını yaşamayanların âşığı ayıplaması deneyim ile dış yargı arasındaki farkı kurar. Ardından sevgiliye güzelliğin kalıcı olmadığı söylenir; zamanın tükettiği hüsn, naz ve cefanın sonsuza dek sürmeyeceğini hatırlatır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
8. 8

   Ey Ömer mahşer yakındır bunda gelen gitmede

   Hakkımı hakkeyledim Perverdigârım var benim

   1Ey Ömer, mahşer yakındır; burada gelen gidiyor;

   2Hakkımı Hakk’a bıraktım; beni yetiştiren Tanrım var.

   Mahlaslı öğüt mahşerin yakınlığıyla dünyadaki geliş gidişin geçiciliğini birleştirir. Son tarihî birleşik söyleyiş kesin bir hukuk terimine kapatılmaz; bağlam, Ömer’in hakkını Hakk’a bırakıp yetiştirici Tanrı’ya güvendiğini destekler.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle