Bir Dil mi Kalmışdur Bu Tîr-i Gamzeden Kan Olmamış

Ahmed Paşa'nın sekiz beyitlik gazeli gamze okuyla yaralanmayan gönül kalmadığını sorar; sevgilinin kaşı, saçı ve dudağı çevresinde kurban, zünnar, kanlı gözyaşı, mum-pervane ve gül-bülbül imgelerini dolaştırır.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Bir dil mi kalmışdur bu tîr-i gamzeden kan olmamış

   Bir cân mı vardur ol keman ebruya kurbân olmamış

   1Gamze okunun kana bulamadığı bir gönül kalmış mıdır?

   2O yay gibi kaşa kurban olmamış bir can var mıdır?

   Matla gamzeyi oka, kaşı yaya çevirerek bütün gönülleri yaralı ve bütün canları kurban sayar. Art arda gelen sorular istisna aramaz; sevgilinin etkisinin kimseyi dışarıda bırakmadığını kesin bir hüküm gibi kurar.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Şol ömr kim sensüz geçer ol ömr zâyi ömr imiş

   Bir cân k'anun cânânı yok ol cân dahi cân olmamış

   1Sensiz geçen ömür, boşa geçmiş bir ömürdür;

   2sevgilisi olmayan bir can da gerçek can değildir.

   İkinci beyit biyolojik yaşama ile anlamlı ömrü ayırır. Sevgilisiz geçirilen zaman kayıp sayılır; “can” sözcüğünün tekrarı da bedende kalan hayatın sevgili olmadan gerçek bir canlılık taşımadığını vurgular.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Ne fitnedür yâ Rab bu kim bir dil-berün her gamzesi

   Bir demde bin cân almasa dirler bu fettân olmamış

   1Ey Tanrı, bu nasıl fitnedir ki bir güzelin her yan bakışı

   2bir anda bin can almazsa ona henüz fettan denmiyor?

   Her gamzenin bir anda bin can alması bile güzelliğin fettan sayılması için alt sınırdır. Sayısal abartı, sevgilinin yıkıcı bakışını olağanlaştırır; fitne sorusu bu değer düzeninin şaşırtıcılığını Tanrı'ya taşır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Zülfin gidermiş ol sanem kâfirliğin komaz henûz

   Zünnârını kesmiş velî dahı Müselmân olmamış

   1O put gibi güzel saçını gidermiş ama inkârcılığını bırakmamış;

   2zünnarını kesmiş, yine de Müslüman olmamış.

   Saçın giderilmesi zünnarın kesilmesine, sevgilinin put gibi güzelliği de dönemin dinî mazmun dili içinde “kâfirlik”e bağlanır. Beyit gerçek bir inanç kimliğini yargılamaz; dış işaret değişse de âşığa eziyet eden güzelliğin huyunun değişmediğini söyleyen tarihsel bir söz oyunudur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Şehründe lâ'lün şevkine şol denlü kan ağlamışam

   Kim bir der ü divâr yok yâkuut ü mercân olmamış

   1Şehrinde yakut dudağının özlemiyle öylesine kan ağladım ki

   2yakut ve mercana dönmemiş tek kapı ile duvar kalmadı.

   Yakut dudak için dökülen kanlı yaş bütün şehrin kapı ve duvarlarını yakutla mercana dönüştürür. Kişisel acı böylece özel odada kalmaz; kırmızı değerli taşlar hâlinde kentsel yüzeye yayılır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Anup çerâg-ı hüsnüñi pervâne gönlüm şem‘-vâr

   Meclis mi var kim germ olup sûzân u giryân olmamış

   1Güzelliğinin kandilini anınca pervane gönlüm mum gibi yanar;

   2ısınıp yanmayan ve ağlamayan bir meclis var mıdır?

   Vikikaynak’ta eksik olan beyit güzellik kandili, pervane gönül ve mum benzetmelerini tek mecliste toplar. Isınma, yanma ve ağlama birbirinden ayrılmaz; sevgilinin ışığına yaklaşan herkes aynı ateşli hâli yaşar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Mecmû'-ı diller mecmaı zülfündür anı çözse bâd

   Cem'iyet-i hatır m'olur andan perîşân olmamış

   1Bütün gönüllerin toplandığı yer senin saçındır; rüzgâr onu çözse

   2ondan dağılıp perişan olmamış bir gönül huzuru kalır mı?

   Saç, bütün gönüllerin toplandığı bir meclistir; rüzgâr onu açıp dağıtınca gönül huzuru da perişan olur. “Mecmû”, “mecma”, “cemiyet” ve “perişan” sözcükleri toplama ile dağılmayı ses ve anlam düzeyinde karşılaştırır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
8. 8

   Gülden kohun alub seher âh itse Ahmed derd ile

   Bülbül bulınmaz bağda kim bağrı biryân olmamış

   1Ahmed seher vakti gülden kokunu alıp dertle ah etse

   2bahçede bağrı yanıp kavrulmamış bülbül bulunmaz.

   Mahlas beytinde sabah gülü sevgilinin kokusunu Ahmed'e taşır; onun ahı da bahçedeki bülbülleri yakar. Böylece kişisel dert gül-bülbül düzenine bulaşır ve yanmamış tek bir şarkıcı bırakmaz.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle