Ahmed Paşa

Ahmed Paşa kimdir?

Ahmed Paşa, Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü'nde Veliyyüddîn-zâde Ahmed Paşa olarak kayıtlı bir divan şairidir; asıl adı Ahmed'dir. Aynı madde onu XV. yüzyılda Osmanlı şiirini tesiri altına alan ve divan şiirinin gelişmesinde önemli rol oynayan şairlerden biri olarak tanıtır, Nef'î'ye kadar kaside sahasında üstat kabul edildiğini ve gazelde de dönemin usta şairlerinden sayıldığını yazar.

TDV İslâm Ansiklopedisi maddesi devrin sultânü'ş-şuarâ unvanını aldığını ve kendisinden sonra gelen Türk şairlerine kendisini üstat olarak kabul ettirdiğini kaydeder. Hem şair hem devlet adamı olan bu hayat, medrese müderrisliğinden vezirliğe yükselip azil ve hapisle kesintiye uğradıktan sonra Bursa'da sancak beyliğiyle tamamlanır.

Hayatı ve yaşadığı çevre

TEİS, kaynaklarda doğum tarihiyle ilgili bir kayıt bulunmadığını, muhtemelen 830/1426 yılı civarında doğduğunu yazar. Babası II. Murâd devrinin tanınmış kazaskerlerinden Veliyüddîn bin İlyâs'tır (ö. 1432). TDV maddesi doğum yerini büyük bir ihtimalle Edirne olarak verir. TEİS Edirne'de tahsil gördüğünü, iyi bir medrese eğitimi alarak Arapça, Farsça ve dönemin ilimlerini öğrendiğini kaydeder ve şairin hiç evlenmediğini, bir erkek kardeşi bulunduğunu belirtir.

İlk görevi Bursa'daki Murâdiye Medresesi müderrisliği oldu, ardından Edirne'ye kadı tayin edildi. Fâtih Sultan Mehmed tahta geçtiğinde yazdığı şiirlerle padişahın dikkatini çekti ve kısa zamanda yükseldi: kazaskerlik, padişaha musahiplik ve hocalık, nihayet vezirlik rütbesi. TEİS İstanbul muhasarası sırasında padişahın yanında bulunduğunu yazar.

TDV maddesinin ifadesiyle günün birinde talihi ters döndü; bazı dedikodular üzerine padişahın gazabına uğradı ve tevkif edildi. Her iki kaynak da kurtuluşunu aynı metne bağlar: padişaha gönderdiği kerem redifli meşhur kasidesiyle özür diledikten sonra serbest bırakıldı. Ardından Bursa'ya gönderildi ve TEİS'e göre Orhan, Murâdiye ve Emîr Sultân vakıflarının mütevelliliğine getirildi.

II. Bâyezîd devrinde yeni padişaha birçok kaside yazarak iltifat gördü ve Bursa sancakbeyliğine tayin edildi; TEİS ömrünün sonuna kadar bu görevde kaldığını söyler. Görev sırası konusunda kaynaklar tam örtüşmez: TDV maddesi Bursa'dan önce Sultanönü, Tire ve Ankara'da sancak beyliği yaptığını da sayarken TEİS bu ara görevlere yer vermez.

Bursa'da yöneticilik yaparken edebî sohbetler tertip etti, devrin şair ve yazarlarını bir araya getirdi ve TEİS'in kaydına göre kabiliyetli şairlerle ilgilenerek onların yetişmesini sağladı. 902/1496-97'de Bursa'da öldü; cenazesi Murâdiye Camii yakınında kendi yaptırdığı medresenin yanındaki türbeye defnedildi.

Şiir anlayışı ve dili

TEİS, Ahmed Paşa'yı Nef'î'ye kadar kaside sahasında üstat kabul edilen şair olarak tanımlar ve gazelde de Osmanlı edebiyatının usta şairlerinden biri sayar. Aynı madde tarih düşürmede diğer şairlere öncülük ettiğini kaydeder; divanındaki 28 tarih manzumesi bu tavrın karşılığıdır.

TDV maddesi divanının Türkçe dışında Arapça ve Farsça manzumeler de içerdiğini yazar; şairin üç dilde birlikte yazan bir külliyat bıraktığı nokta budur.

Bu kataloğa alınan şiirlerinde gazel ve murabba biçimleri bir arada bulunur; metinler Türkçe Vikikaynak'ın sabit revizyonlarından alınmış, Züleyha Hayal'in 2022 tarihli tenkitli Ahmed Paşa Dîvânı çalışmasıyla ayrıca karşılaştırılmıştır.

Başlıca eserleri ve şiirleri

• DîvânTEİS'in dökümüne göre 34 kaside, 352 gazel, 2 terci-i bend, 1 terkib-i bend, 14 kıta, 39 nazm, 28 tarih manzumesi ve 48 müfred içerir; Ali Nihat Tarlan 1966'da on beş yazma nüshayı karşılaştırarak yayımladı. TDV maddesi aynı divanı 352 gazel, bir murabba, dokuz Arapça manzume ve on altı Farsça gazel olarak döker; iki döküm örtüşmez.
• Kerem redifli kasideAzledilip hapsedildikten sonra padişaha gönderdiği kaside; iki kaynak da affının bu metinle geldiğini yazar.
• Leylâ vü MecnûnTEİS, Sehî Tezkiresi'nde Ahmed Paşa'nın böyle bir mesnevî yazdığının belirtildiğini, ancak bu eserin günümüze ulaşmadığını kaydeder.

Edebiyat tarihindeki yeri

TDV İslâm Ansiklopedisi, Ahmed Paşa'nın devrin sultânü'ş-şuarâ unvanını aldığını ve kendisinden sonra gelen Türk şairlerine kendisini üstat olarak kabul ettirdiğini yazar. TEİS ise onu XV. yüzyılda Osmanlı şiirini tesiri altına alan ve divan şiirinin gelişmesinde önemli rol oynayan şairlerden sayar; Bursa'da tertip ettiği edebî sohbetlerde şairlerin yetişmesini sağladığını da aynı madde kaydeder. Mezarı Bursa'da, Murâdiye Camii yakınında kendi yaptırdığı medresenin yanındaki türbededir.