Bir kişinin sorma aslın, izzetinden bellidir

Redifi “bellidir” olan beş beyitlik bir gazel. Kişinin değerinin soyla değil davranışıyla, yüzüyle ve gösterdiği hürmetle ölçüleceğini savunur; son beyitte ölçüyü tersine çevirip cevheri tanıyacak gözü şart koşar.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Bir kişinin sorma aslın, izzetinden bellidir

   Meclis-i irfan olacak hürmetinden bellidir

   1Bir kişinin aslını sorma, saygınlığından bellidir

   2İrfan meclisi kurulunca gösterdiği hürmetten bellidir

   Redif “bellidir” gazelin tezini daha ilk beyitte kurar: soy sorulmaz, görülür. Ölçüt de iki adımda veriliyor — kişinin kendinde taşıdığı izzet ve irfan meclisinde başkasına gösterdiği hürmet. İkisi de dışarıdan okunabilen işaretlerdir, şecere değil.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Hak-ı teala ilm içinde çünkü simahüm dedi

   Bir kişinin bak yüzüne suretinden bellidir

   1Hak Teâlâ ilim içinde “sîmâhüm” dediği için

   2Bir kişinin yüzüne bak, sûretinden bellidir

   “Simahüm”, Fetih sûresinin son âyetindeki “sîmâhüm fî vücûhihim” (nişanları yüzlerindedir) ibaresine dokunur; beyit hükmünü kendi buluşuna değil âyete dayandırır. Yüzü okumak böylece bir sezgi değil, kaynağı gösterilmiş bir yöntem hâline gelir. Kaynak nüshadaki bozuk “Hak-ı teala” terkibi düzeltilmedi.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Dervişin pirini sormak dediler adet değil

   Arifane yek nazar kıl suretinden bellidir

   1Dervişe pirini sormak âdet değil, dediler

   2Ârifçe bir tek bakış at, sûretinden bellidir

   Tekke âdâbında dervişe piri sorulmaz; beyit bu yasağı bir eksiklik değil, gereksizlik olarak açıklar. “Yek nazar” tek bir bakış demektir ve dize uzun soruşturmanın yerine o tek bakışı koyar: ârif olan için tanıma işlemi bir anlıktır, sorup öğrenmeye kalmaz.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Ademin kalbi mihenktir, bellidir belli beyan

   Nitekim bimar-i aşkın illetinden bellidir

   1İnsanın kalbi mihenk taşıdır; bellidir, apaçık beyandır

   2Nitekim aşk hastasının hâli illetinden bellidir

   Mihenk taşı altının ayarını sürtünmeyle gösterir; kalbin mihenk sayılması, insanın ayarının ancak temasla anlaşılacağı anlamına gelir. İkinci dize ölçüyü hastalığa çevirir: aşk hastasının hâli, hastalığın adını söylemeye gerek bırakmadan belirtisinden okunur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Ey Nesimi gevheri na-dan eline vermegil

   Gevheri sarraf ne bilsin kıymetinden bellidir

   1Ey Nesîmî, cevheri câhilin eline verme

   2Cevheri bilen sarraftır, nâdân ne bilsin; kıymetinden bellidir

   Mahlas beyti gazelin ölçütünü tersinden söyler: bellilik, bilene bellidir. Son dize eksiltmeli kurulmuştur — “gevheri (bilen) sarraftır, (nâdân) ne bilsin” — bu yüzden ilk okuyuşta cümle kendi kendisiyle çelişiyor görünür. Uyarı da buradan çıkar: değer, değerlendireni bulmadan görünmez.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle