Bir yüzi gül gonce-leb dil-dâr dirsen işte sen

Her beyit “işte sen” ve “işte ben” diye biterek sevgiliyi ve âşığı karşı karşıya dizer. Gazel boyunca ikisi arasındaki mesafe hiç kapanmaz.

1. 1

   Bir yüzi gül gonce-leb dil-dâr dirsen işte sen

   Sen güle bülbül gibi kim zâr dirsen işte ben

   Günümüz Türkçesi +

   1Yüzü gül, dudağı gonca bir sevgili dersen, işte sen;

   2o güle bülbül gibi kim ağlıyor dersen, işte ben.

   Beyit yorumu +

   Gazel bir işaret etme oyunuyla açılıyor: sen ve ben, ikisi de gösterilerek tanımlanıyor. Gül–bülbül eşleşmesi klasik şiirin en bilinen çifti; Necâtî onu bir kimlik dağıtımına çeviriyor.

   ❞Alıntıyı kopyala
2. 2

   Zülfi anber boyı ar'ar serv-kadd ü lâle-had

   Bir semen-ber gonca-leb dil-dâr dirsen işte sen

   Günümüz Türkçesi +

   1Saçı anber, boyu ardıç, endamı servi, yanağı lâle;

   2göğsü yasemin, dudağı gonca bir sevgili dersen, işte sen.

   Beyit yorumu +

   Beyit bir güzellik envanteri: altı nitelik üst üste sıralanıyor. Bu yığma divan şiirinde alışılmıştır ama burada bir işlevi var — tarif ne kadar uzarsa, karşısındaki “işte ben” o kadar yalın kalıyor.

   ❞Alıntıyı kopyala
3. 3

   Mihnet ü derd ü gam-ı ışkunla olmış haste-dil

   Bir belâ-keş âşık-ı dîdâr dirsen işte ben

   Günümüz Türkçesi +

   1Aşkının sıkıntısı, derdi ve kederiyle gönlü hastalanmış;

   2belâ çeken bir yüz âşığı dersen, işte ben.

   Beyit yorumu +

   Sevgilinin altı niteliğine karşılık âşığın üç derdi var: mihnet, derd, gam. Envanter simetrisi bozuk ve bu bozukluk kasıtlı — bir tarafta güzellik, diğerinde sadece acı.

   ❞Alıntıyı kopyala
4. 4

   Hecr ile cân ü gönül mülkini yağmalar kılur

   Bir kaşı yâ gözleri mekkâr dirsen işte sen

   Günümüz Türkçesi +

   1Ayrılıkla can ve gönül ülkesini yağmalar;

   2kaşı yay, gözleri hilekâr biri dersen, işte sen.

   Beyit yorumu +

   Sevgili bir akıncıya dönüşüyor: yağma yapıyor. Kaşın yaya benzetilmesi silahı tamamlıyor. “Mekkâr” yani hilekâr sözcüğü güzelliği bir savaş taktiğine çeviriyor.

   ❞Alıntıyı kopyala
5. 5

   Her zemânda dir Necati hây ömrüm hâsılı

   Zülfümün dânna kim ber-dâr dirsen işte ben

   Günümüz Türkçesi +

   1Necâtî her zaman der: hey, ömrümün özeti;

   2saçımın tuzağına kim asılmış dersen, işte ben.

   Beyit yorumu +

   Mahlas beytinde âşık kendini asılmış olarak gösteriyor — ama dikkat: “zülfümün” diyor, sevgilinin değil kendi saçının. Kendi tuzağına düşmüş bir âşık, gazelin bütün karşıtlığını tek bir kişide topluyor.

   ❞Alıntıyı kopyala