Bir yüzi gül gonce-leb dil-dâr dirsen işte sen

Her beyit “işte sen” ve “işte ben” diye biterek sevgiliyi ve âşığı karşı karşıya dizer. Gazel boyunca ikisi arasındaki mesafe hiç kapanmaz.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Bir yüzi gül gonce-leb dil-dâr dirsen işte sen

   Sen güle bülbül gibi kim zâr dirsen işte ben

   1Yüzü gül, dudağı gonca bir sevgili dersen, işte sen;

   2o güle bülbül gibi kim ağlıyor dersen, işte ben.

   Gazel bir işaret etme oyunuyla açılıyor: sen ve ben, ikisi de gösterilerek tanımlanıyor. Gül–bülbül eşleşmesi klasik şiirin en bilinen çifti; Necâtî onu bir kimlik dağıtımına çeviriyor.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Zülfi anber boyı ar'ar serv-kadd ü lâle-had

   Bir semen-ber gonca-leb dil-dâr dirsen işte sen

   1Saçı anber, boyu ardıç, endamı servi, yanağı lâle;

   2göğsü yasemin, dudağı gonca bir sevgili dersen, işte sen.

   Beyit bir güzellik envanteri: altı nitelik üst üste sıralanıyor. Bu yığma divan şiirinde alışılmıştır ama burada bir işlevi var — tarif ne kadar uzarsa, karşısındaki “işte ben” o kadar yalın kalıyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Mihnet ü derd ü gam-ı ışkunla olmış haste-dil

   Bir belâ-keş âşık-ı dîdâr dirsen işte ben

   1Aşkının sıkıntısı, derdi ve kederiyle gönlü hastalanmış;

   2belâ çeken bir yüz âşığı dersen, işte ben.

   Sevgilinin altı niteliğine karşılık âşığın üç derdi var: mihnet, derd, gam. Envanter simetrisi bozuk ve bu bozukluk kasıtlı — bir tarafta güzellik, diğerinde sadece acı.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Hecr ile cân ü gönül mülkini yağmalar kılur

   Bir kaşı yâ gözleri mekkâr dirsen işte sen

   1Ayrılıkla can ve gönül ülkesini yağmalar;

   2kaşı yay, gözleri hilekâr biri dersen, işte sen.

   Sevgili bir akıncıya dönüşüyor: yağma yapıyor. Kaşın yaya benzetilmesi silahı tamamlıyor. “Mekkâr” yani hilekâr sözcüğü güzelliği bir savaş taktiğine çeviriyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Her zemânda dir Necati hây ömrüm hâsılı

   Zülfümün dânna kim ber-dâr dirsen işte ben

   1Necâtî her zaman der: hey, ömrümün özeti;

   2saçımın tuzağına kim asılmış dersen, işte ben.

   Mahlas beytinde âşık kendini asılmış olarak gösteriyor — ama dikkat: “zülfümün” diyor, sevgilinin değil kendi saçının. Kendi tuzağına düşmüş bir âşık, gazelin bütün karşıtlığını tek bir kişide topluyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle