Necâtî Bey

Necâtî Bey kimdir?

Necâtî Bey (ö. 1509), 15. yüzyıl divan şiirinin en önemli adı ve Türkçe söyleyişin kurucularından biridir. Ondan önce gazel Farsça'nın gölgesindeydi; o gölgeyi dağıtan şair Necâtî'dir.

Atasözlerini ve halk deyişlerini gazelin içine yerleştirmesi, klasik şiirin “yüksek” dilinin Türkçeyle uzlaşabileceğini gösterdi.

Hayatı ve yaşadığı çevre

Doğum yeri kesin bilinmiyor; Edirne ya da Kastamonu olduğu söylenir. Asıl adı Îsâ'dır. Bir köle olarak yetiştirildiği, sonra azat edildiği rivayet edilir.

Şiirleriyle Fatih Sultan Mehmed'in dikkatini çekti; sarayda divan kâtipliği yaptı. Sonra Şehzade Abdullah ve Şehzade Mahmud'un nişancılığında bulundu.

Şehzade Mahmud'un ölümünden sonra İstanbul'a döndü ve 1509'da burada öldü. Vefatına dair düşürülen tarihler ve şairler tarafından yazılan mersiyeler, döneminde ne kadar itibar gördüğünü gösteriyor.

Şiir anlayışı ve dili

Türkçe söyleyişi bilinçli bir program hâline getirdi. Deyimler ve atasözleri onun gazellerinde süs değil, anlamı taşıyan yapı ögesidir.

Redifi bir müzik aracı olarak kullandı. “Döne döne”, “etmediler”, “dirsen” gibi redifler dizeleri birbirine bağlar ve okurken bir tekrar ritmi kurar.

Sevgiliyi anlatırken bile şaşırtıcı biçimde gündelik kalır: zenbil, kandil, ayna gibi sıradan nesneler mazmunla aynı cümlede durur.

Başlıca eserleri ve şiirleri

• DîvânGazel, kaside ve murabbalarıyla 15. yüzyılın en zengin divanlarından.
• Gül ü HüsrevOna atfedilen mesnevî.
• Leylâ vü MecnûnKaynaklarda anılan, elde bulunmayan eseri.

Edebiyat tarihindeki yeri

Divan şiirinin Türkçeleşme eşiği. Fuzûlî ve Bâkî'nin dili, Necâtî'nin açtığı yolun devamıdır; sonraki tezkireciler onu “üstat” diye anar.