Nice kâkül nice mu sünbül-i gül-bûdur bu

Her beyit “bu” ile bitiyor ve her seferinde başka bir şeyi işaret ediyor. Gazel bir şaşkınlık listesi: saç, ben, peri, kılıç, pencere ve sonunda şairin kendi sözü.

1. 1

   Nice kâkül nice mu sünbül-i gül-bûdur bu

   Dili uşşâkı perişan idici budur bu

   Günümüz Türkçesi +

   1Bu ne kâkül, ne kıl — gül kokulu bir sümbül müdür bu?

   2Âşıkların gönlünü darmadağın eden işte budur.

   Beyit yorumu +

   Gazel bir tanımlama girişimiyle açılıyor ve başarısız oluyor: kâkül mü, kıl mı, sümbül mü belli değil. Şaşkınlık redifi kuruyor — “bu” işaret ediyor ama adlandıramıyor.

   ❞Alıntıyı kopyala
2. 2

   Ne gönül kodı ne göz hâl-i ruh u ârız-ı dost

   Oda yanmaz suya batmaz nice câdûdur bu

   Günümüz Türkçesi +

   1Dostun yanağındaki ben ne gönül bıraktı ne göz;

   2ateşte yanmaz suda batmaz, bu nasıl bir cadıdır?

   Beyit yorumu +

   Halk inanışında cadı sınavı ateş ve sudur; ikisinden de geçen suçlu sayılır. Sevgilinin beni bu sınavı geçiyor, yani suçu kanıtlanamıyor — ve tam bu yüzden en tehlikelisi.

   ❞Alıntıyı kopyala
3. 3

   Umarın haşrda cân oynaduğumdan duyalar

   Mah-rûlar diyeler bir birine odur bu

   Günümüz Türkçesi +

   1Umarım kıyamette can verdiğimden haberdar olurlar;

   2ay yüzlüler birbirine “işte odur bu” derler.

   Beyit yorumu +

   Şairin tek arzusu tanınmak — ama bu dünyada değil, kıyamette. “Odur bu” cümlesi redifi bir teşhis ifadesine çeviriyor: sonunda işaret edilen kişi âşığın kendisi olacak.

   ❞Alıntıyı kopyala
4. 4

   Yüri yıllarla yilersen yetemezsin ey dil

   Şol cihetden ki perî şivelü ahudur bu

   Günümüz Türkçesi +

   1Yürü, yıllarca koşsan da yetişemezsin ey gönül;

   2çünkü bu, peri edalı bir ceylandır.

   Beyit yorumu +

   Kovalama baştan kaybedilmiş: peri hızı ile ceylan ürkekliği bir arada. Gönle verilen öğüt umut değil, mesafenin kapanmayacağını kabul etmek.

   ❞Alıntıyı kopyala
5. 5

   Tenüme ayru irer cânuma aynı sitemün

   Tîg-i hûn-rîz-i cefâ-pîşeden ayrudur bu

   Günümüz Türkçesi +

   1Sitemin tenime ayrı, canıma aynı biçimde işler;

   2bu, kan döken o cefa alışkanı kılıçtan farklıdır.

   Beyit yorumu +

   İnce bir ayrım yapılıyor: sıradan kılıç bedeni yarar, sevgilinin sitemi hem bedene hem cana işler ve ikisine farklı davranır. Acının tarifi tıbbî bir kesinlik kazanıyor.

   ❞Alıntıyı kopyala
6. 6

   Gözümün penceresin yapmağa hükm eyledi şer'

   Ki nlgârun harem-i hüsnine karşudur bu

   Günümüz Türkçesi +

   1Şeriat gözümün penceresini kapatmaya hükmetti;

   2çünkü bu, sevgilinin güzellik haremine bakıyor.

   Beyit yorumu +

   Hukukî bir hüküm devreye giriyor: mahremiyete bakan pencere kapatılır. Necâtî fıkıh dilini gazele sokuyor ve âşığın bakışını bir imar suçu olarak sunuyor.

   ❞Alıntıyı kopyala
7. 7

   Yine sihr itdi Necâtî nice söz nice gazel

   Leb-i dil-ber sıfatında bir içim sudur bu

   Günümüz Türkçesi +

   1Necâtî yine büyü yaptı — ne söz, ne gazel!

   2Sevgilinin dudağı gibi bir içim sudur bu.

   Beyit yorumu +

   Mahlas beytinde redif son kez işaret ediyor ve bu kez gösterdiği şey gazelin kendisi. İlk beyitte tanımlanamayan sevgilinin saçı, son beyitte tanımlanabilen bir şeye dönüşüyor: şairin sözü. “Bir içim su” hem sadelik hem güzellik iddiası.

   ❞Alıntıyı kopyala