Aceb Dostdan Bize Nazar Ola mı

Altı beyit boyunca tek bir redifle, “ola mı” ile ilerleyen bir soru dizisi. Dostun bakışından nefsin tuzağına, erenlerin pişmiş sözünden şairin kendine “sözü uzatma” demesine kadar hiçbirine cevap verilmez.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Aceb dostdan bize nazar ola mı

   Dost ile asıllu pazar ola mı

   1Acaba dosttan bize bir bakış olur mu

   2dostla köklü bir alışveriş olur mu

   Altı beyti de “ola mı” redifi bağlıyor; gazel baştan sona soru kipinde kalır. Beyit iki soruyu üst üste koyar: “nazar” tek yönlü bir lütuf, “pazar” ise iki tarafın da bulunduğu bir alışveriştir. “Asıllu” o alışverişin sahicisini ister.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Gönül olar yine hükmün yürüten

   Gönülden gönüle gezer ola mı

   1Yine hükmünü yürüten gönül olur

   2gönülden gönüle dolaşır mı acaba

   “Olar” burada “olur” okunuyor: hükmü yürüten yine gönüldür. Aynı beyitte gönül hem hükümdar hem yolcudur; hükmünü yürütür ama gönülden gönüle gezip gezemeyeceği belirsiz bırakılır. “Gönülden gönüle” tekke şiirinde mürşitle talip arasındaki asıl yolun adıdır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Eksikli kul olan bilir günâhın

   Gönülde suçunu sezer ola mı

   1Eksik olduğunu bilen kul günahını bilir

   2suçunu gönlünde sezebilir mi acaba

   “Eksikli” kusurlu, noksan demek; kendini eksik bilmek burada bilginin şartıdır. Beyit iki fiili karşı karşıya koyar: günahı “bilmek” akılla olur, suçu “sezmek” gönülde. Birincisini kul yapar, ikincisi için soru işareti bırakılır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Hayâle düşüp nefse uymak olmaz

   Nefse uyan yoldan azar ola mı

   1Hayale kapılıp nefse uymak olmaz

   2nefse uyan yoldan sapmaz mı hiç

   Redif değişmez ama işi değişir: buradaki soru cevap bekleyen bir soru değil, cevabını kendinde taşıyan bir uyarıdır. “Hayâle düşmek” tekke sözlüğünde kuruntuya kapılmak, kendi tasavvuruna inanmaktır — nefse uymanın ilk adımı sayılır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Erenler sözünü pişürü söyler

   Erin nutkun candan sezer ola mı

   1Erenler sözünü pişirerek söyler

   2erin sözünü candan sezen olur mu

   “Pişürü söylemek” sözü ocakta bekletmek gibidir: eren, ham sözü ağzına almaz. Yolun ham-pişkin ayrımı burada sözün kendisine taşınmıştır. İkinci dize dinleyene döner; pişmiş söz kulakla değil canla sezilir, o yüzden “candan sezer” denir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Muhyeddin fâriğ ol sözü uzatma

   Söyledikçe bu söz uzar ola mı

   1Muhyeddin, vazgeç, sözü uzatma

   2söyledikçe bu söz uzar mı acaba

   Mahlas beyti şairi kendi muhatabı yapar: “fâriğ ol” vazgeç demektir. Gazel, sözün uzayıp uzamayacağını soran bir soruyla durur; redif son kez kullanıldığında kendi üzerine kapanır ve şiiri bitirme gerekçesi metnin içinden çıkar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle