Çıkalı göklere âhum şereri döne döne
Necâtî'nin en tanınmış gazeli. “Döne döne” redifi her beyitte tekrarlanarak şiire bir dönme hareketi kazandırır; ses, anlamın kendisi olur.
- 1
Çıkalı göklere âhum şereri döne döne
Yandı kandîl-i sipihrün ciğeri döne döne
Günümüz Türkçesi +
1Âhımın kıvılcımları göklere çıkalı
2göğün kandilinin ciğeri döne döne yandı.
- 2
Ayağı yer mi basar zülfüne ber-dâr olanun
Zevk u şevk ile verür cân ü seri döne döne
Günümüz Türkçesi +
1Saçına asılanın ayağı yere basar mı?
2Zevk ve coşkuyla canını, başını döne döne verir.
Beyit yorumu +
Asılmak burada ceza değil mertebe: ayağı yer basmayan kişi yükselmiş sayılıyor. Dönme hareketi ise idam ile semâ arasında bir yerde duruyor; şair ikisini bilinçli olarak üst üste bindiriyor.
- 3
Şâm-ı zülfünle gönül Mısrı harâb oldu diyü
Sana iletdi kebûter haberi döne döne
Günümüz Türkçesi +
1Saçının Şam'ı yüzünden gönül Mısır'ı yıkıldı diye
2güvercin sana haberi döne döne iletti.
Beyit yorumu +
Coğrafya mazmuna dönüşüyor: saç Şam, gönül Mısır. Haberi taşıyan güvercin de dönerek uçuyor — posta güvercini gerçekten dönerek yol bulur, yani imge hem mecazî hem doğru.
- 4
Sen durup raks idesin karşuna ben boynum eğem
İne zülfün kuça sen sîm-beri döne döne
Günümüz Türkçesi +
1Sen durup dans edesin, ben karşında boynumu eğeyim;
2saçın inip o gümüş göğsü döne döne sarsın.
Beyit yorumu +
Sahne kuruluyor: biri dönüyor, biri boyun eğiyor. Aşkta konumların eşit olmadığını hareketin kendisi gösteriyor — dönen sevgili, duran âşık.
- 5
Kâbe olmasa kapun ay ile gün leyl ü nehâr
Eylemezlerdi tavâf ol güzeri döne döne
Günümüz Türkçesi +
1Kapın Kâbe olmasaydı ay ile güneş gece gündüz
2o geçidi döne döne tavaf etmezlerdi.
Beyit yorumu +
Redif burada en güçlü karşılığını buluyor: tavaf zaten dönerek yapılır. Şair sevgilinin kapısını Kâbe sayıp gök cisimlerinin dönüşünü bir ibadete çeviriyor; kozmik hareket ile aşk aynı fiile bağlanıyor.
- 6
Sen olasın diyü yer yer asılup âyineler
Gelene gidene eyler nazarı döne döne
Günümüz Türkçesi +
1Sen olabilirsin diye yer yer asılan aynalar
2gelene geçene döne döne bakar.
Beyit yorumu +
Aynalar sevgiliyi arıyor ve her gelene dönüp bakıyor. Bir bekleyişin en somut tarifi: nesneler bile başını çeviriyor.
- 7
Ey Necâtî yaraşur mutribi şeh meclisinün
Raks urup okuya bu şi'r-i teri döne döne
Günümüz Türkçesi +
1Ey Necâtî, padişah meclisinin çalgıcısına yakışır ki
2dans edip bu taze şiiri döne döne okusun.
Beyit yorumu +
Mahlas beyti şiiri kendi konusuna teslim ediyor: bu gazel okunurken de dönülecek. Şair metnini bir icra talimatıyla kapatıyor — “döne döne” artık redif değil, sahne yönergesi.
Metnin kaynağı
Türkçe Vikikaynak'taki 167362 numaralı sürüm esas alındı; sayfa başlığı şapkasız yazılmış, metindeki imlâ korundu.
Kaynak sayfasını aç ↗Günümüz Türkçesi ve yorumlar Dizegâh editoryası tarafından hazırlanmıştır.
Beyit yorumu +
Redif ilk beyitte işini gösteriyor: kıvılcım dönerek yükseliyor, gök kandili dönerek yanıyor. Necâtî ses tekrarını süs olarak değil hareket olarak kullanıyor — okurken dönme duygusu gerçekten oluşuyor.