Bir zaman bu eşk-i çeşmim ben revân etsem gerek

Konuşan gözyaşını akıtmak, bülbül gibi feryat etmek, susup gizli ağlamak ve gezilerden destan kurmak arasında değişir. Mecnun gibi çöle gider, iç derdi dünyaya yayılır; gönlü Leylalara yönelir ve Anka gibi Kaf’ı yurt edinir. Aşk şahbazının uçuşu ve gülşen bülbülünün nazı ardından kaynakta kapalı “ığmâz” yüzeyi korunur; sıkıntı boyu kemana çevirir. Sonunda Ömer dünyayı dolaşmış, aşk hâli kötüleşmiş ve adını izini ölçüsüz/belirsiz kılmayı düşünmüştür.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Bir zaman bu eşk-i çeşmim ben revân etsem gerek

   Bir zaman bülbül gibi âh ü figan etsem gerek

   1Bir zaman bu gözyaşımı akıtmam gerek;

   2Bir zaman bülbül gibi ah edip feryat etmem gerek.

   Gözyaşını “revân” etmek akışı bilinçli eylem gibi kurar; ardından bülbülce ah ve figan gelir. Bir zaman su, başka zaman ses öne çıkar; tekrar kalıbı acının aynı biçimde değil değişen kanallarla sürdüğünü gösterir.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Bir zaman hâmûş olup zâr-ı nihân etsem gerek

   Bir zaman geşt ü güzardan dâstân etsem gerek

   1Bir zaman susup gizlice ağlamam gerek;

   2Bir zaman gezip dolaşmadan destan kurmam gerek.

   “Hâmûş” sessizliktir, fakat bu sessizlik içinde “zâr-ı nihân” gizli ağlayış sürer; ses yokluğu acı yokluğu değildir. Geşt ü güzardan destan yapmak bireysel dolaşmayı anlatılacak uzun yol hikâyesine dönüştürür.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Bir zaman Mecnun gibi saldım seri sahrâlara

   Bir zaman derd-i derûnum fâş olup dünyâlara

   1Bir zaman Mecnun gibi başımı çöllere saldım;

   2Bir zaman iç derdim dünyalara açıldı.

   Mecnun gibi başı sahraya salmak aklın ve toplumsal merkezin terkidir. Derd-i derunun dünyalara fâş olması iç ile dış ölçeği tersine çevirir; saklı yara, gezgin delilik sayesinde herkesçe bilinen habere dönüşür.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Bir zaman dîvâne gönlüm meyledip Leylâlara

   Bir zaman anka gibi Kafı mekân etsem gerek

   1Bir zaman divane gönlüm Leylalara yöneldi;

   2Bir zaman Anka gibi Kaf’ı yurt edinmem gerek.

   Divane gönül çoğul “Leylâlar”a meyleder; özel efsane tipi güzeller sınıfına genişler. Anka gibi Kaf’ı mekân edinmek ise erişilmez dağa çekilmektir, çoklu arzu ile tek ve uzak sığınak arasında gerilim kurulur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Bir zaman şehbâz-ı aşkım öyle pervâz eyledi

   Bir zaman gülşende bülbül zâr ile nâz eyledi

   1Bir zaman aşk şahbazım öyle uçuş yaptı;

   2Bir zaman gül bahçesinde bülbül ağlayarak naz etti.

   Aşk “şehbâz”, güçlü avcı kuş olarak yüksek pervaz yapar; gönlün enerjisi göğe yükselir. Gülşendeki bülbül ise zar ile naz eder, yükselişin ardından bahçe içindeki sesli ve kırılgan aşk rolü gelir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Bir zaman mecliste görüp yârı ığmâz eyledi

   Bir zaman mihnet çeküp kaddim kemân etsem gerek

   1Bir zaman mecliste sevgiliyi görüp “ığmâz” etti [yüzey kapalı];

   2Bir zaman sıkıntı çekip boyumu keman etmem gerek.

   Kaynaktaki “ığmâz” görünür fakat anlam ve yüklem bağı kapalı yüzeydir; onu göz yumma veya başka fiile sessizce çevirmek tahmin etmeme ilkesini bozar. Açık olan mihnetin kaddi keman gibi büktüğüdür.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Bir zaman hâl-i hayâlim aşkile oldu beter

   Bir zaman maksûdu şâhım sîneye çektim yeter

   1Bir zaman hayalimin hâli aşkla daha kötü oldu;

   2Bir zaman amaç olan şahımı göğsüme çektim, yeter.

   Aşkla hâl-i hayalin “beter” olması zihin görüntülerinin giderek bozulduğunu söyler. Maksut şahı sineye çekmek arzulanan kişiyi göğüste yakınlaştırır; “yeter” bu erişimin doyum mu sınır mı olduğunu açık bırakır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
8. 8

   Bir zaman Âşık Ömer gezdim cihânı sertaser

   Bir zaman nâm ü nişânım bîmizân etsem gerek

   1Bir zaman Âşık Ömer dünyayı baştan başa gezdim;

   2Bir zaman adımı ve izimi ölçüsüz/belirsiz etmem gerek.

   Mahlasla birlikte dünyayı “sertaser” gezme, yaşamı bütün coğrafyaya yayar. Buna karşı ad ve nişanı “bîmizân” etmek ölçüsüzlük veya belirsizlik taşır; gezgin şöhret sonunda kimlik izini silme ihtimaline döner.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle