Bir zaman çeşmim yaşın bir çağlar âb etsem gerek

Konuşan gözyaşını çağlayan suya, bağrın kanlı suyunu hesaba, beden dağını değirmene çevireceğini söyler. Yalnızlık hırkası ve dünyayı dolaşma ardından göğün üstünden yerin altına geçiş düşünülür. Kaçırılan fırsat, suç, unutma ve utanma muhasebesi ölümü hazırlar. Kefen, Münker-Nekir’e cevap, amelleri kesin bilgiyle görme ve fiilleri sayma sıralanır. Ömer son kıtada murat yayını kurup fetih okunu attıktan sonra gözyaşını sevgilinin yol toprağına katar ve bedenini toprak içinde toprak eder.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Bir zaman çeşmim yaşın bir çağlar âb etsem gerek

   Bir zaman hûnâbe-i bağrım hisâb etsem gerek

   1Bir zaman gözyaşımı çağlayan su etmem gerek;

   2Bir zaman bağrımın kanlı suyunu hesaplamam gerek.

   Gözyaşı “çağlar âb” yapılarak küçük damladan gür suya büyütülür. Bağrın “hûnâbe”si kanlı iç sıvıdır ve hesaplanması istenir; dış akış ile iç yara aynı gelecek muhasebesinin iki maddesi olur.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Bir zaman çarpâre çeşminden dolâb etsem gerek

   Bir zaman kûh-i vücûdum âsiyâb etsem gerek

   1Bir zaman dört parçalı gözümden dolap yapmam gerek;

   2Bir zaman beden dağımı değirmen etmem gerek.

   “Çarpâre çeşm” gözün dört parçaya ayrılmış yaralı görüntüsünü verir, bundan dolap kurulması su hareketini mekanikleştirir. Beden “kûh”, dağdır; değirmene çevrilince acı hem suyu hem öğütülen büyük yapıyı üretir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Bir zaman uzlette çekmiş hırka-i peşmîne ser

   Bir zaman geşteyleyüp gezdim cihânı serteser

   1Bir zaman yalnızlıkta yün hırkayı başıma çekmişim;

   2Bir zaman dolaşıp dünyayı baştan başa gezdim.

   Uzlet yün “peşmîne” hırkayı başa çekmekle bedensel ve dervişçe kapanış kazanır. Buna karşı dünyayı “serteser” gezmek bütünüyle açık harekettir; bir zaman içe çekilme, başka zaman sınırsız dolaşma yaşanır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Bir zaman etmiş iken sakf-ı semâyı cilveger

   Bir zaman zîr-i zemini irtikâb etsem gerek

   1Bir zaman gök kubbeyi görünür kılmışken;

   2Bir zaman yerin altına girmem gerek.

   Gök tavanını “cilveger” etmek yüksekte görünürlük ve gösteri taşır. Ardından yerin altını “irtikâb” etmek mezara girişi düşündürür; kişi en yüksek sahneden en aşağı, kapalı mekâna ineceğini kabul eder.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Bir zaman hoş gün gibi geldi cihânın mihneti

   Bir zaman sehvile fevtettim geçirdim fırsatı

   1Bir zaman dünyanın sıkıntısı güzel gün gibi geldi;

   2Bir zaman yanılarak fırsatı kaçırıp geçirdim.

   Cihan mihnetinin güzel gün gibi gelmesi acının bir dönem kolay veya çekici algılandığını gösterir. Fırsat “sehv ile” kaçırılmıştır; bilinçli ret değil yanılma, geçmiş zamanın geri alınamaz kaybını doğurur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Bir zaman cürmüm bilüp çeksem gerektir hacleti

   Bir zaman gördükte nisyânım hicâb etsem gerek

   1Bir zaman suçumu bilip utanç çekmem gerekir;

   2Bir zaman unutuşumu görünce utanmam gerek.

   Cürmü bilmek “haclet” yani utanç çekmeyi gerektirir; ahlaki muhasebe bilgiyle başlar. Nisyânı görmek ikinci bir hicap üretir, kişinin yalnız yaptığı suçtan değil unuttuğu sorumluluklardan da utanacağını söyler.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Bir zaman cismim kefenlerle kılup serpây zeyn

   Bir zaman versem gerek ben de cevâb-ı Münkireyn

   1Bir zaman bedenimi baştan ayağa kefenlerle süsleyip;

   2Bir zaman Münker ve Nekir’e cevap vermem gerek.

   Kefen bedeni “serpây” baştan ayağa sarar ve ölüm giysisi ironik biçimde zînet sayılır. Münker ve Nekir’e cevap kabir sorgusudur; dış süsün hemen ardından sözlü hesap verme görevi gelir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
8. 8

   Bir zaman a’mâlimi görsem gerek ilm-el-yakîn

   Bir zaman ef’âlimi bir bir hisâb etsem gerek

   1Bir zaman amellerimi kesin bilgiyle görmem gerek;

   2Bir zaman fiillerimi bir bir hesaplamam gerek.

   Ameller “ilm-el-yakîn”, kesin bilgi düzeyinde görülecektir; dünyadaki belirsizlik kalkar. Ef’alin bir bir hesabı toplu yargı yerine her davranışın ayrı kaydını gerektirir, şiirin tekrarları sayım ritmi kazanır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
9. 9

   Bir zaman Âşık Ömer maksûdumun yayın çatup

   Bir zaman tîr-i fütûhâtın murâdı üzre atup

   1Bir zaman Âşık Ömer muradımın yayını kurup;

   2Bir zaman fetih okunu isteğim yönünde atıp.

   Ömer “maksûd” yayını çatıp fetih okunu muradı üzere atar; ölüm öncesi son etkinlik irade ve hedef imgesidir. Aşk, savaş ve dua aynı okçuluk düzeninde birleşir; sonucun gerçekleşip gerçekleşmediği söylenmez.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
10. 10

    Bir zaman gözyaşların hâk-i reh-i yâre katup

    Bir zaman cismim türâb ender türâb etsem gerek

    1Bir zaman gözyaşını sevgilinin yol toprağına katıp;

    2Bir zaman bedenimi toprak içinde toprak etmem gerek.

    Gözyaşı “hâk-i reh-i yâr”a karışarak sevgilinin yolunu ıslatır; kişisel sıvı kutsanan toprağa döner. Bedenin “türâb ender türâb” olması, toprağın içinde yeniden topraklaşmayı katmerli ve kesin son yapar.

    ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle