Bir zaman efsane yeldim cihanda

Beş dörtlüğün her biri bir eşiğin geçildiğini bildirir ve “eriştik şükür” diye kapanır. Şiir bir yolculuğun anlatısı değil, varılan makamların listesidir; başlangıç noktası olarak da boşa geçmiş bir ömür anılır.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Bir zaman efsane yeldim cihanda

   Şimdi bir sultana eriştik şükür

   Fehmettim eşyayı seb'ül mesan da

   Nokta-i bürhana eriştik şükür

   1Bir zaman dünyada boş masalların ardında koştum

   2Şimdi bir sultana eriştik, şükür

   3Eşyanın sırrını seb'ül-mesânîde kavradım

   4Delilin noktasına eriştik, şükür

   Şiir zamanı ikiye bölerek başlıyor: “bir zaman” ile “şimdi”. Tekil “yeldim” ile çoğul “eriştik” arasındaki geçiş de anlamlı — boşa koşan tekti, erişen ise bir topluluk. Kapanışta bütün yaratılmışın bilgisi tek bir noktaya indiriliyor; bu, Bektaşî geleneğinin harf ve nokta okumasının kısaltılmış hâlidir.

   Bütün dörtlük yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Yedi harften bir noktaya süzüldük

   Esmaü'l Hüsna'ya anda yazıldık

   Ehlibeyt'in katarına düzüldük

   Menzil'i merdane eriştik şükür

   1Yedi harften süzülüp bir noktaya indik

   2Orada Esmâü'l-Hüsnâ'ya yazıldık

   3Ehl-i Beyt'in kervanına dizildik

   4Erlik menziline eriştik, şükür

   Üç dizenin üçü de edilgen: süzüldük, yazıldık, düzüldük. Yolcu kendi yürümüyor, yürütülüyor — intisap bir başarı değil, kişinin başına gelen bir şey olarak anlatılıyor. “Katar” kelimesi de bunu pekiştirir: deve dizisinde her hayvan öndekine bağlıdır, sıraya girmek kendi başına gitmemek demektir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Eliftir dersimiz be dir hecemiz

   Feyz-i Hakka mazhar oldu nicemiz

   Hakikat kitabın açtı hocamız

   Sure-i İmrana eriştik şükür

   1Dersimiz eliftir, hecemiz be

   2Nicemiz Hakk'ın feyzine mazhar oldu

   3Hocamız hakikat kitabını açtı

   4Âl-i İmrân sûresine eriştik, şükür

   Elif ve be, mektepte ilk öğretilen iki harf; dörtlük bilerek en baştan başlıyor. Ama devamındaki “hoca” mektep hocası değil mürşit, “kitap” da alfabe değil hakikattir. Tekke şiiri okuma öğrenmenin sahnesini alıp yol öğrenmenin istiaresi hâline getirir; ilk ders hep aynı kalır, ders veren değişir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Otuz altı babdan içeri girdik

   Hamdülillah ne hub didara erdik

   Kaldırdı nikabın cemalin gördük

   Acaib seyrana eriştik şükür

   1Otuz altı kapıdan içeri girdik

   2Hamdolsun, ne güzel bir didara erdik

   3Peçesini kaldırdı, yüzünü gördük

   4Şaşılacak bir seyrana eriştik, şükür

   Tekke edebiyatının bilinen sayısı dört kapı kırk makamdır; buradaki otuz altı kapı bu düzenle örtüşmüyor ve şiir sayıyı açıklamıyor. Kesin bir karşılık vermek yerine sayının kaynakta böyle durduğunu belirtmek gerekir. Dörtlüğün asıl hareketi ikinci yarıda: perde kalkıyor ve öğrenme yerini görmeye bırakıyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Sıdkı der dembedem zikrullahımız

   Cana hayat verir Feyzullahımız

   Sertac-i Muhammed eyvallahımız

   Sırr-ı lamekana eriştik şükür.

   1Sıdkı der: zikrimiz an be an sürer

   2Feyzullahımız cana hayat verir

   3Eyvallahımız Muhammed'in baş tacıdır

   4Lâmekân sırrına eriştik, şükür.

   Üç dize de Arapça terkiplerin “-ımız” ekiyle sahiplenilmesiyle kafiyeleniyor: zikrullah, Feyzullah, eyvallah. Ortadaki kelime iki yönlü okunabilir — hem “Allah'ın feyzi” hem de şairi on iki yaşında dergâha kabul eden postnişin Feyzullah Çelebi'nin adı. Şiir kapanışta mekânı bütünüyle terk eder.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle