Bizi bu sevdaya salan

Altı dörtlük tek bir sözcüğün etrafında dönüyor: eyvallah. Sevdaya düşmek kulun seçimi sayılmıyor, karşılığı da ah çekmek değil hizmete durmak oluyor. Şair sonunda kendini Kırklar'a dilenerek üzüm getiren Selman'ın yerine koyuyor.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Bizi bu sevdaya salan

   Kendi Cenab-ı Allah'tır

   Bu sevdaya gönül veren

   İşi gücü eyvallahtır

   1Bizi bu sevdaya düşüren,

   2bizzat Allah'ın kendisidir.

   3Bu sevdaya gönül veren kişinin

   4işi gücü eyvallah demektir.

   Nefes sorumluluğu daha ilk dizede kuldan alıyor: sevdaya düşmek bir tercih değil, Hakk'ın işi. İkinci dizedeki "kendi" sözcüğü araya girecek bütün aracıları siliyor. "Eyvallah" Bektaşî yolunda pîre verilen onay sözüdür; sevdanın karşılığı böylece ah çekmek olmaktan çıkıp boyun eğip hizmete durmaya dönüyor.

   Bütün dörtlük yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Eyvallahı bilen kişi

   Her dem artar aşkı cuşu

   Rasül'ün bindiği taşı

   Hala durur muallaktır

   1Eyvallahın ne olduğunu bilen kişinin

   2aşkının coşkusu her an artar.

   3Peygamber'in bindiği taş

   4hâlâ havada asılı durur.

   Önceki dörtlüğün son sözü burada özne oluyor; nefes halkalanarak ilerliyor. İkinci yarıda soyut iddia elle tutulur bir işarete bağlanıyor: Mescid-i Aksâ'daki Muallak Taşı, Miraç gecesinden beri havada asılı kaldığına inanılan taştır. Bağlılığın kanıtı olarak yer çekimini askıya alan bir taş gösteriliyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Bir sözüm vardır tutana

   Er odur Hak'tan utana

   Kul olmuşuz Pir Sultan'a

   Eşiği de kıblegahtır

   1Sözümü tutacak olana bir sözüm var:

   2er dediğin, Hak'tan utanandır.

   3Biz Pir Sultan'a kul olmuşuz;

   4onun eşiği bize kıble yeridir.

   Erliğin ölçüsü korku değil utanma — kimsenin görmediği yerde de tutulan bir sınır. Üçüncü dize nefesi tarihe bağlıyor: Kul Himmet, yedi ulu ozandan biri olarak Pir Sultan Abdal'ın izinde sayılır. Eşiğin kıblegâh ilan edilmesi ise cesur bir yer değiştirme, yön mürşidin kapısına çevriliyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Er odur ki Hak'tan öğe

   Desti damanına değe

   Benzemez ağaya beye

   Ali Şah bir ulu Şahtır

   1Er dediğin, Hakk'ı övendir;

   2eli onun eteğine değendir.

   3Ağaya beye benzemez,

   4Ali Şah ulu bir şahtır.

   "Er odur" tanımı ikinci kez geliyor ve ölçü yükseliyor: övmek yetmiyor, elin de yetişmesi gerekiyor. Etek tutmak intisabın el hareketidir. Son iki dize dünyevî unvanla manevî makamı ayırıyor — ağa ve bey Osmanlı toplumunun rütbeleridir, buradaki şahlık o cetvele sığmıyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Dest-ü dameni Salmanam

   Cevhersiz göle dalmanam

   Kırklar saili Selman'am

   İşim gücüm Şeydullahtır

   1Salman'ın elini eteğini tutanım;

   2cevheri olmayan göle dalmam.

   3Kırklar'ın dilencisi Selman'ım;

   4işim gücüm Allah için istemektir.

   Selmân-ı Fârisî, Kırklar Meclisi anlatısında dilenerek getirdiği tek üzüm tanesini kırk kişiye paylaştıran kişidir; "şey'en lillâh" onun kapı kapı söylediği sözdür. Şair kendini o dilencinin yerine koyuyor. Ortadaki dize ise dilenciliğin şartını koyuyor: her kapı değil, yalnız cevheri olan.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Kul Himmet'im okur yazar

   Şu cihanı ele gezer

   Hak'tan bize oldu nazar

   Bu bir sırr-ı sırr'ullahtır

   1Kul Himmet'im, okur yazarım;

   2şu cihanı yabancı gibi gezerim.

   3Hak'tan bize bir bakış geldi;

   4bu, Allah'ın sırrının sırrıdır.

   Mahlas dörtlüğü kendini önce okur yazar olarak tanıtıyor; bir cönk ozanı için sıradan bir iddia değil. "Ele gezmek" iki yana çekilebilir: cihanı yabancı olarak dolaşmak ya da avucunda gezdirmek. Kapanış açıklama yapmıyor, mühür vuruyor — söylenenin sırrın sırrı olduğunu bildirip susuyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle