Bu oldu bir zamândır nâle-i Şâm u sehergâhım

Nağme-i Seher'in “Matâli” bölümü: sekiz ayrı gazelin açılış beyti bir arada. Her beyit kendi başına tamamlanmış bir söz — yalnızlığı meclis sayan, zıtları aşkta birleştiren, dünyayı şifahane olarak kuran sekiz ayrı iddia.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Bu oldu bir zamândır nâle-i Şâm u sehergâhım

   Baña yokmuş cihânda yâr senden gayrı Allâh'ım

   1Bir zamandır akşam ile seher inleyişim şu oldu:

   2Allah'ım, meğer dünyada senden başka yârim yokmuş.

   Akşam ile seher duanın iki vaktidir; arasına yerleşen inleyiş bütün günü kaplar. İkinci dize seslenmeyi sevgiliden Allah'a çevirerek beyti hem aşk hem münacaat okumasına açık bırakır. Kalıp hezec: Mefâîlün ×4.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Aşnâ-yı vahdetim âyin-i uzlettir baña

   Gûşe-i dil bezm-i hâsü 'l-hâs-ı ülfettir baña

   1Vahdetin âşinasıyım, âyinim yalnızlığa çekilmektir;

   2gönül köşesi bana dostluğun en seçkin meclisidir.

   Matla yalnızlığı bir tören, gönül köşesini bir meclis sayarak uzlet ile ülfeti aynı yere koyuyor. “Hâsü'l-hâs” sarayın en iç odasıdır; kalabalık dışarıda bırakıldıkça sohbet daha seçkin olur. Kalıp remel: Fâilâtün ×3 · Fâilün.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Aşk kim bir kalbi hem magmûm hem şâd eylemiş

   Gösterip i 'câz dehre cem '-i azdâd eylemiş

   1Aşk bir kalbi hem gamlı hem sevinçli etmiş;

   2dünyaya mucizesini göstererek zıtları bir araya getirmiş.

   “Cem'-i azdâd” zıtların birleşmesidir ve mantıkta imkânsız sayılır; beyit aşkı bu imkânsızlığı gerçekleştiren güç olarak tanımlıyor. “İ'câz” kelimesi mucize iddiasını açıkça kurar. Kalıp remel: Fâilâtün ×3 · Fâilün.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Uşşâkına bir tünd nigâh eyledin âhir

   Sâmânımızı mahv u tebâh eyledin âhir

   1Sonunda âşıklarına sert bir bakış attın;

   2sonunda varımızı yoğumuzu yok edip harap ettin.

   Redif “âhir” iki dizenin sonunda tekrarlanıp bakışı doğrudan sonuca bağlıyor: tek bir sert bakış bütün düzeni yıkmaya yeter. “Sâmân” hem servet hem tertip demek olduğu için yıkım maddî ve zihnî olarak birlikte okunur. Kalıp hezec-i ahreb.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Ey baña mihneti sermâye-i ârâm u hayât

   Oldu aşkın ten-i mecrûhuma peyvend-i sebât

   1Ey sıkıntısı bana rahatın ve hayatın sermayesi olan;

   2aşkın, yaralı bedenime bir sağlamlık bağı oldu.

   “Peyvend” aşı yapmakta kullanılan bağdır: yaralı beden bir dala, aşk da o dala tutturulan aşı kalemine benzer. Eziyetin sermaye sayılması ise şairin başka gazellerinde de görülen ticarî mecazın kısa bir örneği. Kalıp remel-i mahbûn: Fe'ilâtün ×3 · Fe'ilün.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Olan ser-germ-i hayret ârzû-yı kâm-ı âlemden

   Olur âzâde-dil endîşe-i encâm-ı âlemden

   1Dünyanın muradını istemekten hayrete düşüp coşan kişi,

   2dünyanın sonunu düşünme kaygısından kurtulur.

   Beyit iki dizeye aynı kalıbı veriyor: “olan… olur” ve ikisi de “âlemden” ile kapanıyor. İstemekten hayrete geçen kişi sonucu düşünmeyi bırakır; hayret burada bilgisizlik değil, kaygıyı çözen bir hâl olarak konuluyor. Kalıp hezec: Mefâîlün ×4.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Sen yalnız uşşâkını dîvâne sanırsın

   Halkı bu şifâ-hânede âyâ ne sanırsın

   1Sen yalnız âşıklarını deli sanırsın;

   2bu şifahanede halkı acaba ne sanırsın?

   Dünya bir şifahane olarak kuruluyor ve soru sevgiliye dönüyor: deli olan âşıklar mı, herkes mi? Yerin adı tımarhane değil “şifâ-hâne” olduğu için hüküm bir kez daha tersine döner — burada iyileşenler zaten hastalardır. Kalıp hezec-i ahreb.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
8. 8

   Âşıkım âh-ı dem-â-dem lâyık-ı şândır baña

   Sûz-ı sevdâ âteş-i gam râhat-ı cândır baña

   1Âşığım; her an çekilen âh benim şanıma yakışandır,

   2sevda yangını ve gam ateşi bana canın rahatıdır.

   İki dize de “baña” ile kapanır ve ikisi de bir kabul cümlesidir: âh şeref, ateş huzur sayılır. Sıralanan üç yangın kelimesi tek bir rahat hükmüne bağlanınca, zıtların birleşmesi üçüncü matladaki iddiaya geri döner. Kalıp remel: Fâilâtün ×3 · Fâilün.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle