Bu Şeb Tahrîr-i Vasf-ı Çîn-i Zülf-i Dil-rübâ Geçdi

Kalemin sevgilinin saç kıvrımını yazarken misk ve tel benzetmelerinde zorlanmasını, ömrün geçişini, rakibin öne çıkışını ve mecliste riyanın çözülmesini anlatan gazel.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Bu şeb tahrîr-i vasf-ı çîn-i zülf-i dil-rübâ geçdi

   İdüp teşbîh müşke hâme tel kırdı hatâ geçdi

   1Bu gece gönül çelen sevgilinin saç kıvrımının tasviri yazıya geçti;

   2kalem onu miske benzetip tel kırdı, hata da geçip gitti.

   Gazel yazma anını konu edinir: gece boyunca saç kıvrımının tasviri yazıya geçmiştir. İkinci dize kalemi bir zanaat aleti gibi gösterir — miske benzetirken ‘tel kırar’. Yazmak burada ilham değil, hata payı bulunan bir el işi olarak anılır.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Geçer ‘ömr-i şitâbânım gibi yâr uğramaz bezme

   Rakîb-i har bizi ol nâzenîne gâlibâ geçdi

   1Hızla geçen ömrüm gibi geçer; sevgili meclise uğramaz;

   2eşek rakip, o nazlı güzele ulaşmada galiba bizi geçti.

   Redif iki ayrı anlamda çalışır: ömür geçer, rakip ise bizi geçer. Zamanın akışı ile yarıştaki kaybediş aynı fiile bindirilir. Sevgilinin meclise uğramaması, gecikmenin yalnız duygusal değil sıralamayla ilgili bir kayıp olduğunu gösterir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Yine başka letâfet oldı peydâ gülde sünbülde

   Meger gül-zârdan bû-yı latîf-i dil-rübâ geçdi

   1Gülde ve sümbülde yine başka bir incelik ortaya çıktı;

   2meğer bahçeden sevgilinin hoş kokusu geçmiş.

   Bahçedeki değişim bir bilmece gibi sunulur, çözümü ikinci dizede verilir: oradan sevgili geçmiştir. Geçiş görülmez, yalnız kokuyla ve güzelleşmeyle anlaşılır. Beyit sevgiliyi görüntü olarak değil, geride bıraktığı etki olarak kaydeder.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Gehî bir pây-bûs-ı cân-bahşa bin niyâz itdim

   Hele ol pâdişâh-ı mülk-i nâza bir recâ geçdi

   1Bazen can bağışlayan bir ayak öpücüğü için bin kez yalvardım;

   2nihayet naz ülkesinin padişahına bir rica ulaştı.

   Sayılar beytin dengesini kurar: bin yalvarışa karşılık tek bir ricanın ulaşması. ‘Geçdi’ burada kabul değil, yalnızca iletilme anlamındadır. Naz bir ülke, sevgili onun padişahı sayılınca sahne bütünüyle dilekçe verme usulüne bağlanır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Görünce ol büt-i tannâzı mest-i nâz meclîsde

   Bir iki câm-ile zâhid riyâdan ibtidâ geçdi

   1Zahit, mecliste naz sarhoşu o cilveli güzeli görünce

   2zahit bir iki kadehle ilkin riyadan geçti.

   Zahidin dönüşümü hızlı ve ucuzdur: bir iki kadeh yeter. ‘İbtidâ’ sözcüğü bunun daha başlangıç olduğunu söyler, yani riyadan vazgeçiş henüz yeni başlamıştır. Beyit ikiyüzlülüğü suçlamak yerine ne kadar kolay çözüldüğünü göstererek küçültür.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Degildir dûd-ı âhım toz kopardı ol kemân-ebrû

   O dem kim cânıma bî-gân-ı hecri Râsimâ geçdi

   1Bu, ahımın dumanı değildir; o yay kaş toz kopardı

   2ey Râsim, ayrılığının yabancılığı canımdan geçtiği anda.

   Makta bir yanlış anlamayı düzeltir gibi başlar: görünen şey ahın dumanı değil, kaşın kaldırdığı tozdur. Yay kaş bir silah sayıldığı için toz da bir çarpışma izidir. Redif son kez söylenir, ama bu kez geçen şey cana saplanan ayrılıktır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle