Câm-ı aşkın içen ey perî peyker

Aşk kadehini içen ile peri yüzlü hitabın, ay yüzünü gören ile nazlı sevgilinin kişi bağları açık tutulur; üzüm şarabı değersizleşir ve mest olanın bir daha mahmur olmaması istenir. “Cânâ” hitabı ve “terkettin” kişisi aparatlıyken çeng, rebap ve tambur sesi terk edilir, karanlık perde kalkar. Gönlün sığınağı sevgilidir; Mansur gibi dara çekilse de ayrılık ahı sürer. Feryat göğe çıkar. On dokuz dizeli özel biçimde Ömer’in “söyle gel” buyruğunun yönü açık kalır; gönül yüz mumunun pervanesidir ve güzellikle gururlanmama öğüdü gelir.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Câm-ı aşkın içen ey perî peyker

   Meh cemâlin gören ey nâzı perver

   1Aşk kadehini içen; ey peri yüzlü [içen/hitap bağı açık];

   2Ay yüzünü gören; ey nazlı sevgili [gören/hitap bağı açık];

   İçen ve gören ortaçlarının öznesi ile ardından gelen peri yüzlü ve nazlı sevgili hitaplarının ilişkisi kesin değildir. Modern aktarım aynı kişiyi dayatmaz; peri beden, ay yüz ve nâzı perver nitelemeleri açıkça korunur.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Neylesin âlemde bâde-i engûr

   Mest olup bir dahi olmasın mahmûr

   1Dünyada üzüm şarabını ne yapsın?

   2Sarhoş olup bir daha mahmur, sersem olmasın.

   Üzüm şarabı dünyevî içkidir ve aşk kadehini tatmış kişi için artık değersiz sayılır. “Bir dahi olmasın mahmûr” ayılmamak değil, bir daha mahmurluk ve sersemlik yaşamamaktır; modern leksik ayrım bunu açıkça korur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Nûş edelden cânâ aşkın şerâbın

   Terkettin aşkınla çeng ü rebâbın

   1Ey sevgili, aşkının şarabını içtiğinden beri;

   2‘Terk ettin’ aşkınla çengi ve rebabı [kişi bağı açık].

   “Cânâ” hitabı ey can değil ey sevgili anlamındadır; aşk şarabı ona yönelir. “Terkettin” ikinci kişi yüzeyi konuşan ile sevgili bağını kesinleştirmeden aparatlı kalır; çeng ve rebabın bırakılması güvenli olaydır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Ref’ettin kendinden zulmet hicâbın

   İrişmez sem’ime sadâ-yı tanbûr

   1Kendinden karanlık perdesini kaldırdın;

   2Tamburun sesi kulağıma ulaşmaz.

   Zulmet hicabının kaldırılması iç karanlığın ve algıyı örten perdenin açılmasıdır. Bu aydınlanmadan sonra tambur sesi kulağa erişmez; önceki iki çalgıyla birlikte dış musikinin sesi aşk tecrübesi içinde sessizleşir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Bîçâre gönlümün sensin penâhı

   Yüz çevirmem senden inan vallâhi

   1Çaresiz gönlümün sığınağı sensin;

   2Allah’a yemin olsun, senden yüz çevirmem.

   Gönlün sığınağı sevgilidir; biçarelik bu korunma ihtiyacını artırır. Vallahi yemini yüz çevirmeme kararını sıradan sadakat sözünden daha ağır yapar ve muhatabın merhametsizliğine rağmen bağlılığın sürmesini sağlar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Nice bir eylerim hicrinle âhı

   Ger dâra çekilsem mânend-i Mansûr

   1Ayrılığınla daha ne kadar ah ederim?

   2Mansur gibi dara çekilsem bile.

   Ayrılık ahının ne kadar daha süreceği soru olarak kalır ve zaman yükünü duyurur. Mansur gibi dara çekilmek, Hallâc-ı Mansûr hafızasını çağırarak aşk sözünün uğruna idama kadar varan bedeli kabul etme görüntüsü kurar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Dağıttın ey perî bunca efkârım

   Merhamet etmedin gül yüzlü yârım

   1Ey peri, bunca düşüncemi dağıttın;

   2Gül yüzlü sevgilim, merhamet etmedin.

   Sevgili konuşanın bunca efkârını dağıtır; bu fiil rahatlatma kadar düşünceleri darmadağın etme anlamı da taşıyabilir. Hemen ardından merhamet etmediğinin söylenmesi, dağıtmanın huzur veren bir iyileşme sayılmasını engeller.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
8. 8

   Çıktı âsümâna feryâd ü zârım

   Gerçi ben âşıkım ol nevcivâne

   1Feryadım ve iniltim göğe çıktı;

   2Gerçi ben o gence âşığım.

   Feryat ile zârın göğe çıkması sesin yeryüzündeki muhataptan karşılık alamayıp en yüksek makama ulaştığını anlatır. Konuşan yine de o nev-civana âşık olduğunu kabul eder; “gerçi” sözü yakınmayla aşkı yan yana tutar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
9. 9

   Ey Ömer söyle gel şâh-ı hûbâne

   Şem’-i ruhsârına gönül pervâne

   1Ey Ömer, ‘söyle gel’ güzeller şahına [buyruk yönü açık];

   2Gönül, yanağının mumuna pervanedir.

   Mahlaslı dizede “söyle gel” diziminin gel buyruğu Ömer’e veya güzeller şahına yönelmiş olabilir; günümüz Türkçesi tek söz dizimi kurmaz. Gönlün yüz mumuna pervane oluşu güzellik ile yanmayı birleştirir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
10. 10

    Sakınsın hüsnüne olmasın mağrûr

    1Güzelliğine güvenip gururlanmasın.

    Tek dizelik son birim kaynak özel biçimini aynen korur; eksik ikinci dize uydurulmaz. Sevgilinin güzelliğine mağrur olmaması yönündeki öğüt, bütün övgüyü ahlaki bir sınırla kapatır ve gençliğin geçiciliğini sezdirir.

    ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle