Cân ü dilden bir melek sîmâ güzel sevsem gerek

Konuşan canı gönülden melek yüzlü, eşsiz çehreli ve bütün güzellerden üstün bir sevgili arar. Onun yüz yüze gelip selam vermesini, nazla tatlı söz söylemesini ve gamze oklarını gizlemesini düşler. Ay yüzlü sevgilinin cilvesi karşısında gözyaşı nehri değirmen döndürür; aşk ateşi konuşanı kebap eder. Ömer, görmeden tutulduğu parlak ayın yüzünü ölmeden görüp göremeyeceğini sorar ve ancak gerçekten güzel birini sevmek ister.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Cân ü dilden bir melek sîmâ güzel sevsem gerek

   Câna lâyık rûyi müstesnâ güzel sevsem gerek

   1Canı gönülden melek yüzlü bir güzel sevsem gerek;

   2Cana layık, yüzü eşsiz bir güzel sevsem gerek.

   “Cân ü dilden” sevginin hem hayat özü hem gönülden gelmesini ister; melek sima insan güzelliğini göksel saflığa taşır. “Rûyi müstesnâ” yüzü benzerlerinden ayırır, fakat aranan temel ölçü onun cana layık oluşudur.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Eser ise bir gün ol hem rûzigârı bahtımın

   Hublar içre cümleden a’lâ güzel sevsem gerek

   1Bahtımın rüzgârı bir gün eserse;

   2Güzeller içinde hepsinden üstün bir güzel sevsem gerek.

   Baht “rûzigâr”dır ve ancak eserse arzu gerçekleşebilir; sevgili seçimi kader havasına bağlanır. “Cümleden a’lâ” güzeli kalabalık içinden derecelendirir, istek herhangi bir yüzü değil bütün hubların üstününü hedefler.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Rûberû aşka gelüp verse selâmı sevdiğim

   Söylese nâz ile ol şîrin kelâmı sevdiğim

   1Sevdiğim yüz yüze aşka gelip selam verse;

   2Sevdiğim nazla o tatlı sözü söylese.

   Yüz yüze gelmek uzak hayali karşılaşmaya çevirir; ilk beklenen eylem selamdır. Naz ile “şîrin kelâm” söylemek sevgilinin sesini tatlandırır, görsel çekiciliğe ölçülü konuşma ve karşılıklı tanıma ekler.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Şöyle olsa gamze ok gizler harâmî sevdiğim

   Böyle bir hub kameti bâlâ güzel sevsem gerek

   1Sevdiğim gamze okunu gizleyen bir harami olsa;

   2Böyle boyu yüce bir güzel sevsem gerek.

   Gamze “ok”tur, sevgili de bunu gizleyen “harâmî” gibi düşünülür; güzellik saklı saldırı taşır. Boyun “bâlâ” oluşu bu tehlikeli kişiyi dik ve yüce gösterir, konuşan riskini bilerek aynı güzeli istemeyi sürdürür.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Cilvekâr olsa o mehrû dilber-i âlîcenâb

   Gam yemezdim nehr-i çeşmimde dönerdi âsiyâb

   1O ay yüzlü, soylu sevgili cilve gösterse;

   2Gözyaşı nehrimde değirmen dönse gam yemezdim.

   Mehru dilber “âlîcenâb”, soylu ve cömerttir; cilvesi görünürse gözyaşı nehri değirmen çevirecek kadar büyür. Konuşan buna rağmen gam yemeyeceğini söyler, karşılaşmanın bedeli olan ağlamayı kabul eder.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Hayfâ bu âteş-i aşkın beni etti kebâb

   Bu derûnum derdine ola güzel sevsem gerek

   1Yazık, bu aşk ateşi beni kebap etti;

   2“Derûnum derdine ola güzel” [çare, uygunluk veya yöneliş bağı açık]; sevsem gerek.

   “Hayfâ” aşk ateşinin sonucu için açık eseftir; beden kebap olur. “Derûnum derdine ola güzel” sözdizimi çare, uygunluk veya yöneliş alanlarına açıktır; modern aktarım da kesin hekimlik yüklemi kurmadan aynı belirsizliği görünür tutar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Bir meh-i tâbânın oldum mübtelâsı görmeden

   Bize kısmet yüzünü görmek olur mu ölmeden

   1Görmeden parlak bir aya tutkun oldum;

   2Ölmeden yüzünü görmek bize kısmet olur mu?

   Tutkunluk görmeden başlamıştır; “meh-i tâbân” sevgiliyi henüz yalnız parlak ay imgesiyle tanıtır. Ölmeden yüzünü görme sorusu, karşılaşmayı sıradan buluşmadan yaşam süresine karşı yarışan büyük kısmete dönüştürür.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
8. 8

   Gönlümüz uslanmadı gitti bu dilber sevmeden

   Ey Ömer sevsem gerek ammâ güzel sevsem gerek

   1Bu gönül güzel sevmeden uslanmadı gitti;

   2Ey Ömer, sevmem gerek ama güzel sevmem gerek.

   Mahlaslı kapanış gönlün güzel sevmeden uslanmadığını itiraf eder; tekrar alışkanlığın sürekliliğidir. “Ammâ güzel” son şartı nicelikten niteliğe döner: sevmek kaçınılmazsa seçilen gerçekten güzel olmalıdır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle