Târîh-i Sulh-i ‘Acem (T38)

Sultan Ahmed'i Keyhüsrev, Cem ve İbrahim Edhem karşılaştırmalarıyla öven tarih, İran seferini tufan imgesiyle anlatır; barışın Mir Eşref'e aman yolu açtığını söyleyen kronogramla kapanır.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Cenâb-ı Ḥażret-i Sulṭân Aḥmed Ḫân Ġâzî kim

   Degil şâyeste-i der-bânlıġı Keyḫüsrev ü Cemde

   1Gazi Sultan Ahmed Han hazretleri

   2Keyhüsrev ile Cem bile onun kapıcısı olmaya layık değildir.

   Sultan Ahmed'in öyle yüce olduğu söylenir ki Keyhüsrev ile Cem bile onun kapıcılığına layık değildir. Tarihsel hükümdarlar gerçek bir görev ilişkisiyle değil, karşılaştırmalı övgüyü büyütmek için anılır.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Şehen-şâh-ı cihândır hem gedânıñ dil-nüvâzıdır

   Bunuñ cem‘inde ‘âciz oldı bî-şek İbn-i Edhem de

   1O dünya hükümdarıdır, yoksulun da gönlünü hoş tutar;

   2İbrahim Edhem bile bu iki niteliği birleştirmekte aciz kalır.

   Ahmed hem dünya hükümdarı hem yoksulun gönlünü hoş tutan kişi olarak tanıtılır; İbrahim Edhem'in bile bu iki niteliği birleştiremeyeceği ileri sürülür. Güç ile tevazu aynı bedende toplanır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   O rütbe sâye-i luṭfında gümdür sorsalar farżâ

   Degil mümkin ġamıñ iŝbâtı bir keyfiyyet ü kemde

   1Sorulsa, gam onun lütuf gölgesinde öylesine kaybolmuştur ki

   2onu nitelik veya nicelik bakımından kanıtlamak mümkün değildir.

   Gamın hükümdarın lütuf gölgesinde nitelik veya nicelik bakımından kanıtlanamayacak kadar kaybolduğu söylenir. Mantık terimleri, kusursuz huzur iddiasına mizahî bir kesinlik görünümü verir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Zamân-ı devletinde fitne cümle mużmaḥil oldı

   Meger kim saklıya ḫûbânı dehriñ zülf ü perçemde

   1Onun devlet zamanında fitnenin tümü dağıldı;

   2yalnız çağın güzelleri onu saç ve perçemde saklar.

   Hükümdarın devrinde fitnenin bütünüyle dağıldığı, yalnız güzellerin saç ve perçeminde saklanabildiği belirtilir. Siyasal karışıklık, klasik sevgili imgesindeki kıvrımlı saça taşınarak zararsızlaştırılır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Aḳıtdı seyl-i ṭûfân gibi ‘asker şaşdı Mîr-Eşref

   Bu rütbe keŝreti görmüş degildi mevce-i yemde

   1Orduyu tufan seli gibi akıttı; Mir Eşref şaşırdı;

   2denizdeki dalga bile böyle bir çokluk görmemişti.

   Ordunun tufan seli gibi akması Mir Eşref'i şaşırtır; deniz dalgalarının bile böyle çokluk görmediği söylenir. Askerî kalabalık tabiat ölçüsünü aşan bir saray gücü olarak abartılır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Neye ḳâdir idigin bildi Sulṭân Aḥmediñ ẓâhir

   Unutdı iddi‘â-yı bâṭılın şimdi o sersem de

   1Sultan Ahmed'in neye gücü yettiğini açıkça anladı;

   2o sersem de batıl iddiasını şimdi unuttu.

   Mir Eşref'in Sultan Ahmed'in gücünü anladığı ve “batıl” diye nitelenen iddiasını unuttuğu söylenir. “Sersem” sözü rakibi küçülten taraflı bir tarih dilidir; çağdaş kişiler için bir hüküm taşımaz.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Ser-â-ser mülk-i Îrân oldı tâbi‘ ṣad-şükür Ḥaḳḳa

   Du‘âdan ġayrıya yoḳdır maḥal elfâẓa bir femde

   1Bütün İran ülkesi baştan başa boyun eğdi; Allah'a yüz şükür;

   2ağızda artık duadan başka söze yer yoktur.

   Bütün İran ülkesinin boyun eğmesi Allah'a şükürle karşılanır; ağızda duadan başka söze yer kalmadığı ileri sürülür. Bu tümel teslimiyet, fetheden sarayın anlatısıdır ve İran toplumunun kendi sesi değildir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
8. 8

   Maṣûn ide şehen-şâh-ı cihânı Ḥażret-i Allâh

   Dü-‘âlemde kedersiz bula maḳṣûdını her demde

   1Allah dünya hükümdarını korusun;

   2iki âlemde de her zaman amacını kedersizce bulsun.

   Allah'tan dünya hükümdarını koruması ve iki âlemde bütün amaçlarına kedersiz ulaşmasını sağlaması dilenir. Savaş haberinden duaya geçiş, zaferin kalıcılığını ilahî muhafazaya bağlar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
9. 9

   İdüp şeh-zâdegânı ile etbâ‘ın Ḫudâ me’mûn

   Zamân-ı devletinde olmasunlar bir nefes hemde

   1Allah şehzadeleriyle bağlılarını güven içinde tutsun;

   2onun devlet zamanında bir nefes bile gamlı olmasınlar.

   Şehzadelerle hükümdarın bağlılarının güven içinde tutulması ve bir an bile gam görmemesi istenir. Dua, hükümdarın şahsından hanedan ve saray çevresine doğru genişler.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
10. 10

    Sürûr oldı bu sûruñ bâ‘iŝ-i te’ḫîr-i târîḫi

    Kemâl-i şevḳ-ile ḳalmaz efendim hûş âdemde

    1Bu şenliğin sevinci, tarih söylemenin gecikmesine sebep oldu;

    2efendim, büyük şevk sırasında insanda akıl kalmaz.

    Şenliğin büyük sevinci tarih söylemeyi geciktirmiştir; çünkü yoğun şevk sırasında insanın aklı başında kalmaz. Şair gecikmesini ihmal değil coşkunun zihinsel sonucu diye açıklar.

    ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
11. 11

    ‘Öẕür maḳbûl imiş ‘ınde’l-Kirâm ey Râsim-i küstâḫ

    Ḳabûl eyler ümidim budur ol Sulṭân-ı Ekrem de

    1Ey küstah Râsim, cömertlerin katında özür kabul edilirmiş;

    2o yüce sultanın da kabul edeceğini umarım.

    Râsim cömertler katında özrün kabul edildiğini hatırlatır ve yüce sultanın da kendisini kabul edeceğini umar. Kendi “küstahlığını” anması, saray hiyerarşisi içinde temkinli bir mazeret sunar.

    ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
12. 12

    Bu cürmi fikr iderken i‘tiẕâra başlayup itdi

    İki târîḫ-i tâm ile ḳuṣûrın ‘arż ḫâmem de

    1Bu kusuru düşünürken kalemim özür dilemeye başladı

    2ve iki tam tarihle eksikliğini sundu.

    Kalem kusuru düşünürken özür dilemeye başlar ve eksikliğini iki tam tarih dizesiyle sunar. Şiir üretimi, şairin niyetinden ayrı hareket eden kalem kişileştirmesiyle açıklanır.

    ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
13. 13

    Recâya çâresin buldı emânıñ ṣulḥ-ile nâ-çâr

    Ḳul oldı bâb-ı Sulṭân Aḥmede Eşref de ‘âlemde

    1Ümitsiz kalan aman dileği, barış sayesinde bir çare buldu:

    2Eşref de dünyada Sultan Ahmed'in kapısına kul oldu.

    Barış, çaresiz kalmış aman dileğine bir yol açar; Eşref'in Sultan Ahmed'in kapısına kul olduğu söylenir. Son beyit barışı eşit müzakere değil saraya bağlılık olarak anlatan kronogram bakışını açığa çıkarır.

    ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle