Cihân Âlâyişinden Dest-şûy Ol Râhat İstersen

Dünyanın süsünden el çekmeyi ve kanaati öğütleyen gazel, tevazudan doğan yükselişi, hastaya şefkati ve hafif akıllıların ağır tavrına karşı vakarı korumayı işler.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Cihân âlâyişinden dest-şûy ol râhat istersen

   Kanâat dâmenin elden bırakma ni‘met istersen

   1Rahat istiyorsan dünyanın süsünden elini yıka;

   2nimet istiyorsan kanaatin eteğini elden bırakma.

   İki dize de aynı kalıpla kurulur ve el üzerinden konuşur: biri eli yıkar, öteki eteği bırakmaz. Bırakmak ile tutmak aynı beyitte karşılıklı durur; rahatın şartı vazgeçmek, nimetin şartı ise sıkı tutmaktır. Öğüt böylece tek yönlü bir feragat değildir.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Tehî-dest olma bâri berg-i sebzin tâze dâğ olsun

   Harîm-i bezm-i hâssü'l-hâs-ı aşka ruhsat istersen

   1Hiç değilse elin boş kalmasın; yeşil yaprağın taze bir dağ olsun,

   2aşkın en seçkin meclisinin mahremine girmek istiyorsan.

   Aşk meclisinin en iç halkasına girmek için elde bir şey bulunması gerekir. Sunulacak armağan büyük olmayabilir — ‘berg-i sebz’, yani küçük bir yeşil yaprak yeter; ama onun bile taze bir yara olması istenir. Giriş bedeli mal değil, yeni açılmış bir acıdır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Tenezzül rif‘atin kesb eyle her ednâya fazlınla

   Felekde mihr-i âlem-tâba benzer şöhret istersen

   1Erdeminle en aşağı görülene bile alçak gönüllülük gösterip yücelik kazan;

   2felekte dünyayı aydınlatan güneş gibi ün istiyorsan.

   Beyit yükselmeyi inmeye bağlar: alçalarak kazanılan bir yücelik. Ölçü olarak güneşin seçilmesi rastgele değildir; güneş en yüksekte durur ama ışığını en aşağıya kadar gönderir. Ün böylece görülmekle değil, herkese ulaşmakla tanımlanır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Kalırsan çeşm-i fettânın gibi bî-tâb-ı bîmârı

   Nigâh-ı şefkat eyle haste-gâna sıhhat istersen

   1O fettan gözün huzursuz hastası olarak kalırsan,

   2sağlık istiyorsan hastalara şefkatle bak.

   Beyit hastalığı iki kez kullanır: âşık sevgilinin baygın gözünün hastasıdır, iyileşmesi ise başka hastalara şefkatle bakmasına bağlanır. Şifa kendine değil başkasına bakarak gelir; ‘nigâh’ sözcüğü hem yaralayan hem iyileştiren bakışı aynı adla anar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Bulursun sâ‘id-i sîmîn-i sâkî câm-ı sahbâda

   Safâ-yı hâtıra dâir eğer keyfiyyet istersen

   1Şarap kadehinde sakinin gümüş kolunu bulursun,

   2gönül huzurunun niteliğine dair bilgi istiyorsan.

   Soru soyut sorulur — gönül safasının niteliği nedir — cevap ise bir görüntüyle verilir: kadehte beliren sakinin gümüş kolu. Bilgi tarif edilmez, gösterilir. Beyit ‘keyfiyyet’ arayanı düşünmeye değil bakmaya, meclisin içine yönlendirir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Seni pâ-mâl eder vaz‘-ı girânı her sebük-mağzın

   Vakârı terke çek Râgıb çekilmez sıklet istersen

   1Her hafif akıllının ağır tavrı seni ayak altında bırakır;

   2ey Râgıb, kimsenin taşıyamayacağı bir ağırlık istiyorsan vakarını koru.

   Makta bütünüyle hafiflik ile ağırlık üzerine kurulur: sığ kişinin ağır tavrı ile şairin vakarı. Sözcükler birbirini çeler — ‘sebük’ hafif, ‘girân’ ve ‘sıklet’ ağırdır. Öğüt vakarı terkiye alıp taşımaktır; ağırlık burada yük değil, ezilmemeyi sağlayan denge olur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle