Çıkar Tâ Göklere Dûd-ı Serüm Mânend-i Tenbâkû

Üç beyitlik numaralı kayıt, baştan yükselen dumanı tütün kâğıdı, su ile ateş arası yer ve biber kutusu üzerinden mizahi bir beden tasvirine çevirir.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Çıkar tâ göklere dûd-ı serüm mânend-i tenbâkû

   Kızıl sarı boyanmak isterüm mânend-i tenbâkû

   1Başımdan çıkan duman tütün gibi göklere yükselir;

   2tütün gibi sarıya ve kızıla boyanmak isterim.

   Matla'ın iki dizesi de aynı redifle biter ve o redif bir bitki adıdır: mânend-i tenbâkû. Klasik şiirin ‘dûd-ı ser’i, yani âhın dumanı, burada mecaz olmaktan çıkıp gerçekten tütülen bir yaprağın dumanına iner. İkinci dize etkiyi isteğe çevirir: âşığın sararmış yüzü artık başa gelen bir hâl değil, kuruyan yaprağın kızıl sarısı gibi seçilerek istenen bir renktir.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   N’ola çün mârice olsa âhum ‘arşa bî-vâsıta

   Miyân-ı âb ü âteşdür yerüm mânend-i tenbâkû

   1Âhım aracısız biçimde arşa yükselen dumansız bir alev olsa şaşılır mı;

   2çünkü yerim tütün gibi su ile ateş arasındadır.

   ‘N'ola’ hem ‘ne olur’ hem ‘şaşılacak nesi var’ demektir; beyit âhın arşa aracısız çıkışını bir soruya çevirir. Gerekçe ikinci dizede: konuşanın yeri su ile ateşin arasıdır, yani yaprağın nargilede durduğu yer. ‘Mârice’ dumansız alevi anar; oysa şiirin bütün imgesi dumandır, beyit alevle dumanı aynı yükselişte buluşturur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Biber kutusına döndü noktadan kâğıd-ı serhi

   Sarardı çehre-i hem-çün zerüm mânend-i tenbâkû

   1Noktalı kırmızı kâğıt bir biber kutusuna döndü;

   2altın gibi yüzüm de tütün misali sarardı.

   Son beyit gözle görülür iki nesneye iner: noktalarla delik deşik olmuş kırmızı kâğıt ve sararmış çehre. Kâğıdın biber kutusuna benzetilmesi kızıllığın yanına bir de yakıcılık koyar. ‘Zer’ sözü ise sararmayı hastalık renginden çıkarıp altına yaklaştırır; mizah, aynı yüzü hem hasta hem değerli göstermekten doğar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle