Kânî

Ebû Bekîr Kânî kimdir?

Ebû Bekîr Kânî, 18. yüzyılda yaşamış Tokatlı divan şairi ve münşidir. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü onu Divân-ı Hümâyûn kaleminde yetişmiş, sonra Eflak voyvodalarının hizmetinde kâtiplik yapmış bir yazar olarak kaydeder; TDV İslâm Ansiklopedisi ise devrinde tanınmış bir mizah üstadı olarak anar.

Ölüm tarihi iki kaynakta ayrılır: TEİS Rebîülevvel 1206'yı, yani Kasım 1791'i; TDV İslâm Ansiklopedisi 1206 Cemâziyelâhirini, yani Şubat 1792'yi bildirir. Bu kayıt iki tanığı da korur ve tek bir kesin gün göstermez.

Hayatı ve yaşadığı çevre

Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü'ne göre Kânî 1124/1712'de Tokat'ta doğdu. İlk eğitimini Tokat'ta aldı ve şiire orada ilgi duydu; Şeyh Abdülahad Dede'ye bağlanarak kırklı yaşlarına kadar Tokat Mevlevîhânesi'ne devam etti. Aynı madde, İstanbul'a gittikten sonra tarikatla bağını sürdürmediğini, Esrar Dede'nin 1796'da yazdığı Mevlevî şairler tezkiresine alınmamasının da bunu gösterdiğini belirtir.

1168/1755'te Hekimoğlu Ali Paşa'nın dikkatini çekerek onunla İstanbul'a gitti; Divân-ı Hümâyûn kaleminde çalıştı ve Hâcegân-ı Dîvân-ı Hümâyûn rütbesine ulaştı. Ali Paşa azledilip Silistre'ye gönderilince onunla gitti, ardından Eflak ve Rusçuk'ta bulunarak Eflak voyvodalarına kâtiplik etti. Bükreş'te voyvoda İskerletzâde Konstantin Bey'in kâtibiyken, voyvodanın yeğenine Türkçe öğretmek için Be-nâm-ı Havâriyyûn-ı Bürûc-ı Fünûn adlı eserini yazdı.

1782'de sadrazam Yeğen Mehmed Paşa'nın divan kâtibi olarak İstanbul'a döndü; teşrifata aykırı davrandığı için ölüm cezasına çarptırıldı ve Limni adasına sürülerek orada sıkıntı içinde yaşadı. Ölümünden önce affedilip İstanbul'a döndü; Eyüp mezarlığında Feridun Paşa türbesi civarına gömüldü. TEİS, mezar taşına Fâtiha yazılmasını istemediği yolundaki sözünü de aktarır.

Eserlerinin başında ölümünden sonra Nûri Halîl Efendi tarafından derlenen Dîvânı gelir; 222 gazel, 15 kaside, 16 naat ve başka nazım şekillerini içerir ve tenkitli neşri yapılmıştır. Devlet adamlarına ve tanıdıklarına yazdığı yaklaşık 120 nükteli mektubu içeren Münşeât ile manzum ve mensur iki bölümden oluşan ve 276 şiir taşıyan Letâ'if-nâme öteki başlıca eserleridir.

Üslubu konusunda iki kaynak birbirini tamamlar: TEİS mizahının sınırları zorladığını, argo ve kaba ifadelere uzandığını, buna karşılık gözlem yeteneğinin yüksek olduğunu ve hicvinin Nef'î'yi andırmakla birlikte daha az sert kaldığını yazar. TDV İslâm Ansiklopedisi ise secili üslupla yazan, sık sık hicve başvuran bir münşeat yazarı olarak tanıtır ve 'Kırk yıllık Kânî olur mu Yani' sözünün deyim haline geldiğini kaydeder.

Şiir anlayışı ve dili

Kânî'nin gazelleri klasik sevgili, meyhane, fakr ve vahdet söz varlığını hukuk, dilbilgisi, gündelik konuşma ve alaycı gözlemle yan yana getirir.

Redifleri yalnız ses tekrarı olarak değil, ‘cevap’, ‘gice geç’, ‘ne revâdur’ ve ‘olur muyuz’ gibi her beyitte düşünceyi yeniden sınayan sorular ve buyruklar olarak kullanır.

Başlıca eserleri ve şiirleri

• DîvânÖlümünden sonra Nûri Halîl Efendi tarafından derlenen şiir külliyatı; 222 gazel, 15 kaside, 16 naat ve başka nazım şekillerini içerir.
• MünşeâtDevlet adamlarına ve tanıdıklarına yazdığı yaklaşık 120 nükteli mektup; Hirre-nâme bunlardan biridir.
• Letâ'if-nâmeManzum ve mensur iki bölümden oluşan, 276 şiir taşıyan eser.
• Be-nâm-ı Havâriyyûn-ı Bürûc-ı FünûnBükreş'te voyvodanın yeğenine Türkçe öğretmek için yazılan, diyalog biçiminde on iki hikâye.

Edebiyat tarihindeki yeri

Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü, edebiyat tarihçilerinin Kânî'nin nesrini şiirinin önüne koyduğunu belirtir; TDV İslâm Ansiklopedisi ise devrinde çok sevilen bir mizah üstadı olarak tanındığını ve 'Kırk yıllık Kânî olur mu Yani' sözünün deyimleştiğini kaydeder. Kimliği Ebû Bekîr Kânî / Tokatlı Kânî olarak ayrı tutulur.